វចនានុក្រមខ្មែរ

ស្អាប់ បុព្វបទ

[ស្អាប់] s'arb

ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំនឹងពាក្យ ស្អុះ ថា ស្អុះស្អាប់ គឺស្អុះព្រោះអួអាប់, ស្អុះខ្លាំង :

ស្អាប់ បុព្វបទ

[ស្អុះ-ស្អាប់] s'arb

(ព.ប្រ.) រង្កៀសចិត្ត, ស្កៀបរមាស់ចិត្ត :

ស្អិត គុណនាម

[ស្អិត] s'aet

ដែលជាប់ល្មួតពិបាកបេះចេញ ឬនៅជាប់រហូត :

ស្អិត គុណកិរិយា ១)

[ស្អិត] s'aet

ដែលចេះតែជាប់មិនដាច់មិនឃ្លាតពីគ្នា :

ស្អិត គុណកិរិយា ២)

[ស្អិត] s'aet

ដែលប្រកាន់ជាប់មិនលែង :

ស្អិតស្អាង

ស្អាងដោយប្រពៃ, ស្អាងដោយផ្ចិតផ្ចង់, ស្អាងឱ្យអស់ពីចិត្ត :

ស្អិតស្អាង កិរិយាសព្ទ

[ស្អិត-ស្អាង] s'irts'aang

ស្អាងដោយប្រពៃ, ស្អាងដោយផ្ចិតផ្ចង់, ស្អាងឱ្យអស់ពីចិត្ត :

ស្អី

(ព.សា.) ពាក្យជាបុច្ឆាសព្វនាមប្រើឃ្លាតក្លាយមកពី សត្វអ្វី? មានអត្ថន័យថា សត្វអ្វី?, ការណ៍អ្វី?, អ្វី?, ច្រើននិយាយថា ស្អីហ្នឹង?, មិនដឹងជាស្អីទេ?, តាមតែស្អីក៏ដោយ។

ស្អី សព្វនាម

[ស្អី] saei

(ព.សា.) ពាក្យជាបុច្ឆាសព្វនាមប្រើឃ្លាតក្លាយមកពី សត្វអ្វី? មានអត្ថន័យថា សត្វអ្វី?, ការណ៍អ្វី?, អ្វី?, ច្រើននិយាយថា ស្អីហ្នឹង?, មិនដឹងជាស្អីទេ?, តាមតែស្អីក៏ដោយ។

ស្អុក

ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំនឹងពាក្យ ស្អី ថា ស្អីស្អុក ឬស្អុកស្អី :

ស្អុក បុព្វបទ

[ស្អុក] saok≈

ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំនឹងពាក្យ ស្អី ថា ស្អីស្អុក ឬស្អុកស្អី :

សត្វល្អិតមួយប្រភេទ ពួកម្រោម ពួកយុកនៅអាស្រ័យមូលគ្នាក្នុងរូងឬរន្ធឈើ, មានជ័រធុំក្លិនឈ្ងៀមឆ្អិតខ្លាំង, រំងាស់ចំហុយយកញើសធ្វើជាថ្នាំលាបកមរមាស់ឆាប់ជា, កាកឬដុំជ័រប្រើការធ្វើចន្លុះបាន ហៅថា ចន្លុះស្អុង មានក្លិនឈ្ងៀមណាស់។

ស្អុង នាម

[ស្អុង] saong

សត្វល្អិតមួយប្រភេទ ពួកម្រោម ពួកយុកនៅអាស្រ័យមូលគ្នាក្នុងរូងឬរន្ធឈើ, មានជ័រធុំក្លិនឈ្ងៀមឆ្អិតខ្លាំង, រំងាស់ចំហុយយកញើសធ្វើជាថ្នាំលាបកមរមាស់ឆាប់ជា, កាកឬដុំជ័រប្រើការធ្វើចន្លុះបាន ហៅថា ចន្លុះស្អុង មានក្លិនឈ្ងៀមណាស់។

ស្អុយ គុ., គុ.កិ.

[ស្អុយ] saoy

ដែលមានក្លិនអសោចិ៍ :

ស្អុយ គុណនាម ១)

[ស្អុយ] saoy

ដែលរលួយ ពុក ឬខូច, ដែលអស់គុណភាព :

ស្អុយ គុណនាម ២)

[ស្អុយ] saoy

ដែលមិនមានតម្លៃ, ដែលមិនឬលែងដំណើរការ, ដែលមិនយកជាការ :

ស្អុយ គុណនាម

[ស្អុយ-ឈ្មោះ] saoy

(ព.ប្រ.) លេចឮកេរ្តិ៍ឈ្មោះមិនល្អ, អាក្រក់ឈ្មោះ។

ស្អុះ

ពាក្យបដិសេធ មានសេចក្ដីថា "ស្បិត, មិនរវល់, មិនត្រូវការ, អំពល់អី" :

ស្អុះ គុណនាម

[ស្អុះ] saoh

ក្ដៅក្នុងម្លប់, ក្នុងទីហប់ ព្រោះបណ្ដាលអំពីធាតុទឹកនិងធាតុភ្លើងឯអាកាសប៉ះប្រទះគ្នាខ្លាំង :

ស្អុះ គុណកិរិយា

[ស្អុះ] saoh

ពាក្យបដិសេធ មានសេចក្ដីថា "ស្បិត, មិនរវល់, មិនត្រូវការ, អំពល់អី" :

ស្អូច

ជនជាតិដើមភាគតិចមួយអម្បូរ រស់នៅខេត្តកំពតនិងសព្វថ្ងៃក្នុងខេត្តព្រះសីហនុ (ស្រុកព្រៃនប់) :

ស្អូច នាម

[ស្អូច] saouch

ឈ្មោះឆវីរោគមួយប្រភេទ កើតផេរនៅស្បែកបណ្ដាលឱ្យស្កៀបខ្លាំង :

ស្អូច នាម

[ស្អូច] saouch

ជនជាតិដើមភាគតិចមួយអម្បូរ រស់នៅខេត្តកំពតនិងសព្វថ្ងៃក្នុងខេត្តព្រះសីហនុ (ស្រុកព្រៃនប់) :

ស្អៀច

ដែលមានភាពទ្រលុកទ្រលន់រាបស្រពាបជិតឥតរបេះរបើង :

ស្អៀច គុណកិរិយា

[ស្អៀច] saiech

ដែលមានភាពទ្រលុកទ្រលន់រាបស្រពាបជិតឥតរបេះរបើង :

ស្អេក

ញាប់ណាស់ :

ស្អេក គុ., គុ.កិ. ១)

[ស្អេក] saek

ញឹកជិតជាប់គ្នាណាស់ :

ស្អេក គុ., គុ.កិ. ២)

[ស្អេក] saek

ញាប់ណាស់ :

ស្អេកស្កះ

ញឹកប្រគរស្កះលើគ្នា; ដែលកកកុញ, តាន់តាប់ :

ស្អេកស្កះ គុ., គុ.កិ.

[ស្អេក-ស្កះ] saekskah≈

ញឹកប្រគរស្កះលើគ្នា; ដែលកកកុញ, តាន់តាប់ :

ស្អែក

សេចក្ដីស្លាប់រាល់រូបឥតអ្នកណាកំណត់បានថាអង្កាល់ឡើយ (ព.ពុ.)។

ស្អែក គុណកិរិយា

[ស្អែក] tmr

ថ្ងៃមួយតបន្ទាប់ពីថ្ងៃនេះទៅ :

ស្អែក គុណកិរិយា

[ស្អែក] tmr

(ព.ទ.បុ.) ការអ្វីដែលគួរធ្វើត្រូវធ្វើភ្លាមៗទៅ (ដូចជាចំណីល្អ កុំទុកចាំដល់ស្អែក ត្រូវតែបរិភោគឱ្យហើយទៅ ក្រែងលោខានមិនបានបរិភោគ)។

ស្អែក គុណកិរិយា

[ស្អែក-ជា-ស្អែក] tmr

ស្អែកច្រើនដង :

ស្អែក គុណកិរិយា

[ស្អែក-ជា-ស្អែក] tmr

សេចក្ដីស្លាប់រាល់រូបឥតអ្នកណាកំណត់បានថាអង្កាល់ឡើយ (ព.ពុ.)។

ស្អែល គុណនាម

[ស្អែល] s'aael

ដែលច្បាស់លាស់ដោយសម្ទែលឱ្យឃើញ (ចំពោះតែពោះដែលធំ) :

ស្អំ

ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំជាមួយនឹងពាក្យ ស្អាត ថា ស្អាតស្អំ គឺស្អាតសមរម្យ, ស្អាតមិនទាស់ភ្នែក; មិនសៅហ្មង, មិនមានមន្ទិល (ដោយប្រការណាមួយ) :

ស្អំ កិរិយាសព្ទ

[ស្អំ] s'orm

កម្ដៅផ្ទាល់លើសាច់ដែលហើមឬដែលជាំ ដើម្បីឱ្យស្រកឬកុំឱ្យហើម; កម្ដៅផ្ទាល់ដល់សាច់ដែលពិការឱ្យបាត់ឈឺ ឱ្យរួញ, ឱ្យស្វិត; ប្រើមធ្យោបាយផ្សេងទៀត ដើម្បីបំបាត់ការឈឺចាប់ :

ស្អំ នាម

[ស្អំ] s'orm

ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទ ស្លឹកល្អិត ក្លិនស្អុយបន្តិចៗ, ប្រើការជាអន្លក់ឬជាបន្លែបាន តាមដោយចំណូលដែលធ្លាប់បរិភោគ :

ស្អំ បុព្វបទ

[ស្អំ] s'orm

ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំជាមួយនឹងពាក្យ ស្អាត ថា ស្អាតស្អំ គឺស្អាតសមរម្យ, ស្អាតមិនទាស់ភ្នែក; មិនសៅហ្មង, មិនមានមន្ទិល (ដោយប្រការណាមួយ) :

ស្អ៊ែល

(ម.ព. ស្អែល)។

ស្អ៊ែល គុណនាម

[ស្អ៊ែល] sael≈

(ម.ព. ស្អែល)។

ឥស

អស់កាលយូរ (លើកលែងប្រើយូរហើយ, ឃើញនៅមានតែក្នុងសិលាចារឹកនិងសាស្ត្រាបុរាណខ្លះបន្តិចបន្តួច)។

ឥស ធ.

[អិស] is

(ព.បុ.) អស់។

ឥស គុណនាម

[ទាំង-អិស] is

ទាំងអស់។

ឥស គុណនាម

[អិស-កាល-ដ-លង់] is

អស់កាលយូរ (លើកលែងប្រើយូរហើយ, ឃើញនៅមានតែក្នុងសិលាចារឹកនិងសាស្ត្រាបុរាណខ្លះបន្តិចបន្តួច)។

ឥសិ

ធម៌ឬច្បាប់ដែលឥសីបានថាទុកមក (រាប់ចូលក្នុងភាសិត ៤យ៉ាងក្នុងគម្ពីរពុទ្ធសាសនា)។

ឥសិ នាម

[អ៊ិ-សិ] ise

ឥសី ឬ ឫសី។

ឥសិ នាម

[រឹ-សិ-ប្រ-វេ-ទិត] ise

(ម.ព. ឥសិប្បវេទិត)។

ឥសិ នាម

[អ៊ិ-សិ-គៈ-ណៈ] ise

ពួកឥសី។

ឥសិ នាម

[អ៊ិ-សិ-គិ-លិ] ise

ឈ្មោះភ្នំមួយក្នុងពួកភ្នំក្រុងរាជគ្រឹះក្នុងមគធរដ្ឋ គឺរដ្ឋពិហារជាប់គ្នានឹងឧត្តរប្រទេស (ប្រទេសឥណ្ឌាសព្វថ្ងៃនេះ) មាននិយាយតំណាលក្នុងឥសិគិលិសូត្រ។

ឥសិ នាម

[អ៊ិ-សិ-គិ-លិ-សូត] ise

ឈ្មោះសូត្រមួយក្នុងសុត្តន្តបិដកនិយាយអំពីព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ៥០០អង្គដែលនៅអាស្រ័យនាភ្នំឥសិគិលិ (ក្នុងកាលពីព្រេងនាយ)។

ឥសិ នាម

[អ៊ិ-សិន-ធ] ise

(ម.ព. ឦសធរ)។

ឥសិ នាម

[អ៊ិ-សិ-ប៉ៈ-តៈ-ណៈ-មិ-គៈ-ទា-យៈ-វ័ន] ise

(ម.ព. ឥសិបតនៈ)។

ឥសិ នាម

[អ៊ិ-សិ-ប៉ៈ-តៈ-ណៈ] ise

ឈ្មោះភូមិប្រទេសមួយកន្លែងនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាប៉ែកកណ្ដាល ជាទីដែលព្រះសព្វញ្ញុពុទ្ធទ្រង់សម្ដែងធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រជាបឋមទេសនារបស់ព្រះអង្គ (ទីនោះសម័យបច្ចុប្បន្ននេះហៅ សាន៌ាថ Sarnath នៅជិតក្រុងពារាណសី)។

ឥសិ នាម

[អ៊ិ-សិ-ប័ព-ព័ជ-ជា] ise

ការបួសជាឥសី, ផ្នូសឥសី។

ឥសិ នាម

[អ៊ិ-សិ-ប័ព-ព័ជ-ជា] ise

(ម.ព. ឥសិបព្វជ្ជា)។

ឥសិ នាម

[អ៊ិ-សិ-ប៉ៈ-វេត] ise

ធម៌ឬច្បាប់ដែលឥសី (មានព្រះពុទ្ធជាដើម) សម្ដែងទុកមក។

ឥសិ នាម

[អ៊ិ-សិ-ភា-សិត] ise

ធម៌ឬច្បាប់ដែលឥសីបានថាទុកមក (រាប់ចូលក្នុងភាសិត ៤យ៉ាងក្នុងគម្ពីរពុទ្ធសាសនា)។

ឥសី

ពាក្យប្រើឃ្លាតក្លាយមកពី ឥសិ។

ឥសី នាម

[អ៊ិ-សី] isei

ពាក្យប្រើឃ្លាតក្លាយមកពី ឥសិ។

ឥសីប្លែងសារ

(ម.ព. ឫសីប្លែងសារ)។

ឥសីប្លែងសារ នាម

[អ៊ិ-សី-ប្លែង-សា] iseiblaengosar

(ម.ព. ឫសីប្លែងសារ)។

ឥសីផ្សំស្រេច

(ម.ព. ឫសីផ្សំស្រេច)។

ឥសីផ្សំស្រេច នាម

[អ៊ិ-សី-ផ្សំ-ស្រេច] iseiphsamsrech

(ម.ព. ឫសីផ្សំស្រេច)។

ឥសីភទ្ទ

ឋានន្តរមន្ត្រីចាងហ្វាងក្រុមបារគូបុរោហិត, ទី ឧកញ៉ាឬទី សម្ដេច ក៏មាន :

ឥសីភទ្ទ នាម

[អ៊ិ-សី-ភ័ត] iseiphott

ឋានន្តរមន្ត្រីចាងហ្វាងក្រុមបារគូបុរោហិត, ទី ឧកញ៉ាឬទី សម្ដេច ក៏មាន :

ឥសីភទ្រ

(ម.ព. ឥសីភទ្ទ)។

ឥសីភទ្រ នាម

[អ៊ិ-សី-ភ័ត] aiseiphta≈

(ម.ព. ឥសីភទ្ទ)។

ឥសីភេសជ្ជ

ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទសម្រាប់ប្រើជាថ្នាំរម្ងាប់រោគ :

ឥសីភេសជ្ជ នាម ១)

[អ៊ិ-សី-ភេ-ស័ច] iseiphesochch

ឈ្មោះថ្នាំរម្ងាប់រោគសម្រាប់ព្រះរាជាក្នុងបុរាណសម័យ។

ឥសីភេសជ្ជ នាម ២)

[អ៊ិ-សី-ភេ-ស័ច] iseiphesochch

ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទសម្រាប់ប្រើជាថ្នាំរម្ងាប់រោគ :

ឥសុការ

អ្នកធ្វើព្រួញ; អ្នកធ្វើគ្រឿងបាញ់គ្រប់យ៉ាង (មានធ្នូ, ស្នា ជាដើមព្រមទាំងសរគឺព្រួញនិងគ្រាប់សម្រាប់បាញ់ ផង)។

ឥសុការ នាម

[អ៊ិ-សុ-កា] isokar

អ្នកធ្វើព្រួញ; អ្នកធ្វើគ្រឿងបាញ់គ្រប់យ៉ាង (មានធ្នូ, ស្នា ជាដើមព្រមទាំងសរគឺព្រួញនិងគ្រាប់សម្រាប់បាញ់ ផង)។

ឥសុការស្ថាន

កន្លែងធ្វើគ្រឿងបាញ់ :

ឥសុការស្ថាន នាម

[អ៊ិ-សុ-កា-រ៉ៈ-ស្ថាន] aisokaraksthan≈

កន្លែងធ្វើគ្រឿងបាញ់ :

ឥសូរ

ខ្មែរសម័យបុរាណប្រើពាក្យ ឥសូរ ឬ ឦសូរ នេះជាគោរមព្រះបរមនាមនៃក្សត្រិយ៍ទ្រង់រាជ្យក្នុងរជ្ជកាលខ្លះក៏មាន, ដូចជា ក្សត្រិយេសូរ, បរមេសូរ (តមកក្លាយជា បរមីសូរ ក៏មាន) រាមេសូរ, នរេសូរ (< សំ. ក្សត្រិយ, បរម, រាម, នរ + ឦឝរ) ជាដើម; ប្រើជាឋានន្តរមន្ត្រីក៏មាន, ដូចជា ពិពិធឦសូរ, ឥស

ឥសូរ គុណនាម

[អ៊ិ-សូ] ឬ [អី-សូ] isour

ដែលជាធំ, ជាចម្បង, ជាកំពូលលើគេ, ជាម្ចាស់លើគេ :

ឥសូរ នាម

[អ៊ិ-សូ] ឬ [អី-សូ] isour

ព្រះសិវៈ; អ្នកធំ; អ្នកដែលជាចម្បងលើសអស់អ្នកផង, ម្ចាស់លើគេ, ម្ចាស់ផែនដី (ក្សត្រិយ៍ទ្រង់រាជ្យ) ; ចៅហ្វាយធំ។ ព្រះឥសូរ ព្រះសិវៈ (ព្រះឥសូរ ឬ ព្រះសិវៈ នេះជាទេវតាឬជាព្រះស័ក្ដិសិទ្ធិវិសេសមួយអង្គរបស់ពួកព្រាហ្មណិក) :

ឥសូរ នាម

[អ៊ិ-សូ] ឬ [អី-សូ] isour

ខ្មែរសម័យបុរាណប្រើពាក្យ ឥសូរ ឬ ឦសូរ នេះជាគោរមព្រះបរមនាមនៃក្សត្រិយ៍ទ្រង់រាជ្យក្នុងរជ្ជកាលខ្លះក៏មាន, ដូចជា ក្សត្រិយេសូរ, បរមេសូរ (តមកក្លាយជា បរមីសូរ ក៏មាន) រាមេសូរ, នរេសូរ (< សំ. ក្សត្រិយ, បរម, រាម, នរ + ឦឝរ) ជាដើម; ប្រើជាឋានន្តរមន្ត្រីក៏មាន, ដូចជា ពិពិធឦសូរ, ឥស