ស្លឹករឹត

វចនានុក្រមខ្មែរ

ពាក្យខ្មែរ ការអាន និងអត្ថន័យ — បើកជាសាធារណៈ និងកែលម្អដោយអ្នកអាន។

៦៨,៣៦៩ ធាតុ

ឯតើ

(ម.ព. អ៊‍ីតើ “ទេតើ”)។

ឯតើ គុណកិរិយា

[អែ-តើ] etaeu

(ម.ព. អ៊‍ីតើ “ទេតើ”)។

ឯថា គុណកិរិយា

[អែ-ថា] etha

(ម.ព. អ៊‍ីថា)។

ឯថាៈ គុណកិរិយា

[អែ-ថា] aaetha≈

(ម.ព. អ៊‍ីថាៈ)។

ឯទៀត

ក្រៅអំពី, ដទៃ, ផ្សេងទៀត, មួយទៀត :

ឯទៀត គុណនាម

[អែ-ទៀត] etiet

ក្រៅអំពី, ដទៃ, ផ្សេងទៀត, មួយទៀត :

ឯរាវ័ណ

ឈ្មោះដំរីមានក្បាលបីជាព្រះទីន័ងព្រះឥន្ទ្រ :

ឯរាវ័ណ នាម

[អេ-រ៉ា-វាន់] ereavoan

ឈ្មោះដំរីមានក្បាលបីជាព្រះទីន័ងព្រះឥន្ទ្រ :

ឯវំ

(ព.ប្រ.) ប្រើជាពាក្យសាមញ្ញថា "ស្រេច, ស្រេចគ្នាតែប៉ុណ្ណេះ; ស្រេចតែម្ដង!, ហើយតែម្ដង!, ហើយគ្នាតែម្ដង!; ..." :

ឯវំ គុណកិរិយា

[អេ-វុ័ង] ឬ [អែ-វុ័ង] evum

យ៉ាងនេះ, ដូច្នេះ; យ៉ាងហ្នឹង, យ៉ាងហ្នឹងហើយ, មែនហើយ; ដោយប្រការដូច្នេះ, ដោយប្រការដូច្នោះ; ដូចសេចក្ដីដែលថាមកហើយនោះ; មានឧបមេយ្យដូច្នោះ; ...។

ឯវំ កិរិយាសព្ទ ១)

[អេ-វុ័ង] ឬ [អែ-វុ័ង] evum

ចប់តែប៉ុណ្ណេះ, អស់សេចក្ដីតែប៉ុណ្ណេះ (ព.ទេ.)។

ឯវំ កិ., ឧ. ២)

[អេ-វុ័ង] ឬ [អែ-វុ័ង] evum

(ព.ប្រ.) ប្រើជាពាក្យសាមញ្ញថា "ស្រេច, ស្រេចគ្នាតែប៉ុណ្ណេះ; ស្រេចតែម្ដង!, ហើយតែម្ដង!, ហើយគ្នាតែម្ដង!; ..." :

ឯហិភិក្ខុ

ការបួសជាភិក្ខុដោយត្រឹមតែព្រះពុទ្ធដីកាថា អ្នកចូរជាភិក្ខុមក។ សម័យបច្ចុប្បន្ន ការបួសជាភិក្ខុសាមណេរធម្មតាត្រូវកោរសក់ កោរពុកមាត់ កោរពុកចង្កា ត្រូវមានស្បង់ចីពរ សង្ឃាដី បាត្រ និងត្រូវមានគ្រូឧបសម្បទាចារ្យ (អ្នកសូត្រ) ការកសង្ឃ (អ្នកឱ្យត្រៃសរណគមន៍) ទើបបួសជាភិក្ខុ ជាសាមណ

ឯហិភិក្ខុ នាម

[អេ-ហិ-ភិក-ខុ] aehephikkho≈

ការបួសជាភិក្ខុដោយត្រឹមតែព្រះពុទ្ធដីកាថា អ្នកចូរជាភិក្ខុមក។ សម័យបច្ចុប្បន្ន ការបួសជាភិក្ខុសាមណេរធម្មតាត្រូវកោរសក់ កោរពុកមាត់ កោរពុកចង្កា ត្រូវមានស្បង់ចីពរ សង្ឃាដី បាត្រ និងត្រូវមានគ្រូឧបសម្បទាចារ្យ (អ្នកសូត្រ) ការកសង្ឃ (អ្នកឱ្យត្រៃសរណគមន៍) ទើបបួសជាភិក្ខុ ជាសាមណ

ឰ

(ម.ព. ឯកស័ក្ដិ ក្នុង ឯក{¥¥}២{££})។

ឰ ធ.

[អៃ] ai

(ម.ព. ឰដ៏)។

ឰ នាម

[អៃ-កៈ-ភាប] ai

(ម.ព. ឯកភាព)។

ឰ នាម

[អៃ-កៈ-រាត] ai

(ម.ព. ឯករាត្រី ក្នុង ឯក២)។

ឰ នាម

[អៃ-កៈ-ស័ក] ai

(ម.ព. ឯកស័ក្ដិ ក្នុង ឯក២)។

ឰ!

ពាក្យលាន់មាត់ ដោយមានសេចក្ដីអស្ចារ្យ, ដោយភ្ញាក់, ភ័យ, ស្លន់ ឬដោយសេចក្ដីក្រោធ, ដោយឈឺខ្លាំងជាដើម (លាន់មាត់ថា អៃ៎!, អៃយ៉ា!, អៃយ៉ូ!, អៃយ៉ូយ!, អៃយ៉ូះ!, អៃយ៉ះ! ឬ អៃ៎យ៉ា! ...ក៏មាន)។

ឰ! ឧទានសព្ទ

[អៃ] aai≈

ពាក្យលាន់មាត់ ដោយមានសេចក្ដីអស្ចារ្យ, ដោយភ្ញាក់, ភ័យ, ស្លន់ ឬដោយសេចក្ដីក្រោធ, ដោយឈឺខ្លាំងជាដើម (លាន់មាត់ថា អៃ៎!, អៃយ៉ា!, អៃយ៉ូ!, អៃយ៉ូយ!, អៃយ៉ូះ!, អៃយ៉ះ! ឬ អៃ៎យ៉ា! ...ក៏មាន)។

ឰក—

(ម.ព. ឰកភាព ក្នុង ឯក{¥¥}២{££})។

ឰក— នាម

[អៃ-កៈ—] aaikak—≈

(ម.ព. ឯក) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឰក— នាម

[អៃ-ក្យ៉ៈ-ភាប] aaikayakpheab≈

(ម.ព. ឰកភាព ក្នុង ឯក២)។

ឰដ៏

ពាក្យប្រាប់ទី មិនមែនពេញជា ក្នុង ឬ លើ, ក្រោម គឺប្រាប់ថា "ត្រង់, នា, នៅនា, ឯ" :

ឰដ៏ ធ.

[អៃ-ដ] aida

ពាក្យប្រាប់ទី មិនមែនពេញជា ក្នុង ឬ លើ, ក្រោម គឺប្រាប់ថា "ត្រង់, នា, នៅនា, ឯ" :

ឰរាវ័ណ នាម

[អៃ-រ៉ា-វាន់] aireavoan

(ម.ព. ឯរាវ័ណ)។

ឰរាវ័ត

ឈ្មោះដំរីក្បាលបីឬដំរីប្រចាំទិសឧត្តរ (តាមលទ្ធិព្រាហ្មណិក)។ ឈ្មោះនាគមួយក្នុងរឿងនិទានតំណាល។

ឰរាវ័ត នាម

[អៃ-រ៉ា-វាត់] aireavoat

ឈ្មោះដំរីក្បាលបីឬដំរីប្រចាំទិសឧត្តរ (តាមលទ្ធិព្រាហ្មណិក)។ ឈ្មោះនាគមួយក្នុងរឿងនិទានតំណាល។

ឰសូរ

ឥសូរឬឦសូរ; ឥស្សរិយៈ; មហិស្សរានុភាព, រាជតេជានុភាព, មហារាជានុភាព; មហាតេជានុភាព, មហាអំណាច (សរសេរជា អៃសូរ ឬ អៃសូរ្យ ក៏បាន។ ប្រើជា មហៃសូរ ឬ មហៃសូរ្យ ក៏បាន)។

ឰសូរ គុ., ន.

[អៃ-សូ] aisour

ឥសូរឬឦសូរ; ឥស្សរិយៈ; មហិស្សរានុភាព, រាជតេជានុភាព, មហារាជានុភាព; មហាតេជានុភាព, មហាអំណាច (សរសេរជា អៃសូរ ឬ អៃសូរ្យ ក៏បាន។ ប្រើជា មហៃសូរ ឬ មហៃសូរ្យ ក៏បាន)។

ឱ!

ពាក្យលាន់មាត់ ដោយមានសេចក្ដីសង្វេគ, ដោយយល់ការជាក់, ដោយត្អូញជាដើម :

ឱ! ឧទានសព្ទ

[អោ] aao≈

ពាក្យលាន់មាត់ ដោយមានសេចក្ដីសង្វេគ, ដោយយល់ការជាក់, ដោយត្អូញជាដើម :

ឱកាក នាម

[អោ-កាក] aokak

ឈ្មោះរាជវង្សនៃព្រះបាទមនុ (ក្នុងបឋមកប្ប) ដែលជាប្រថមក្សត្រិយ៍ឬជាដើមរាជវង្សនៃក្សត្រិយ៍ទាំងឡាយតៗមក :

ឱកាកៈ នាម

[អោ-កា-កៈ] aaokakak≈

(ម.ព. ឱកាក)។

ឱកាស

ការឃាត់ឬបិទឱកាស។

ឱកាស នាម

[អោ-កាស] aokas

ហេតុ, ការណ៍; ស្ថាន, ទី, ទីទំនេរ, ចន្លោះ; វេលា, វេលាទំនេរ, ពេលស្រួល; ផ្លូវ, ទំនង; សិទ្ធិជោគ; ការនិយម, ការអនុលោម; សេចក្ដីអនុញ្ញាតឱ្យ; ការយល់ព្រមតាម :

ឱកាស កិរិយាសព្ទ

[បើក-អោ-កាស-អោយ] aokas

បើកផ្លូវ ឬទំនងឱ្យ, អនុញ្ញាតឱ្យ; បើកកន្លែងឱ្យ, ឱ្យវេលា។

ឱកាស កិរិយាសព្ទ

[មាន-អោ-កាស] aokas

មានពេលទំនេរ, មានទីចន្លោះ។

ឱកាស កិរិយាសព្ទ

[វៈ-រោ-កាស] aokas

ឱកាសស្រួល។

ឱកាស នាម

[សុន-ទៈ-រោ-កាស] aokas

ឱកាសល្អ។

ឱកាស កិរិយាសព្ទ

[សូម-អោ-កាស] aokas

សូមពេល។

ឱកាស នាម

[អោ-កា-សៈ-ទាន] aokas

ការឱ្យឱកាស, ការបើកឱកាសឱ្យ។

ឱកាស នាម

[អោ-កា-ស័ប-ប៉ៈ-ដិ-សែត] aokas

ការឃាត់ឬបិទឱកាស។

ឱកាស!

សូមឱកាស! ឬសូមទានឱកាស! (ពាក្យសម្រាប់សូមឱកាសដោយសេចក្ដីគោរព) :

ឱកាស! ឧទានសព្ទ

[អោ-កា-សៈ] aaokasak≈

សូមឱកាស! ឬសូមទានឱកាស! (ពាក្យសម្រាប់សូមឱកាសដោយសេចក្ដីគោរព) :

ឱកាសនិយម

ការប្រកាន់នូវនិន្នាការឬដែលចូលចិត្តឆ្លៀតឱកាសទាញយកអំណាច ផលប្រយោជន៍ :

ឱកាសនិយម នាម

[អោ-កាស-និ-យំ] aaokasniyum≈

ការប្រកាន់នូវនិន្នាការឬដែលចូលចិត្តឆ្លៀតឱកាសទាញយកអំណាច ផលប្រយោជន៍ :

ឱកាសៈ! នាម

[អោ-កា-សៈ] aaokasak≈

(ម.ព. ឱកាស!)។

ឱកាស—

(ម.ព. ឱកាស) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឱកាស— ឧទានសព្ទ

[អ៊ុ-កា-សៈ—] aukasak—≈

(ម.ព. ឱកាស) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឱក័ស

ផ្ទះ, លំនៅ, ទីនៅអាស្រ័យ :

ឱក័ស នាម

[អោ-កាស] aokoas

ផ្ទះ, លំនៅ, ទីនៅអាស្រ័យ :

ឱឃ នាម ១)

[អោ-ឃៈ] aokh

អន្លង់; ជំនន់; ទឹកដែលឡើងលិចជ្រៅ; កម្លាំងខ្សែទឹក; ទឹកដែលហូរសំយុងចុះខ្លាំង។

ឱឃ នាម ២)

[អោ-ឃៈ] aokh

(ព.ប្រ.) កិលេសដែលពន្លង់សត្វ, មាន ៤យ៉ាងគឺ ១កាមោឃៈ អន្លង់កាម; ២ភវោឃៈ អន្លង់ភព; ៣ទិដ្ឋោឃៈ អន្លង់ទិដ្ឋិ; ៤អវិជ្ជោឃៈ អន្លង់អវិជ្ជា (ព.ពុ.)។

ឱឃ កិរិយាសព្ទ

[ធ្លាក់-អោ-ឃៈ] aokh

(ព.ប្រ.) ធ្លាក់ក្នុងសេចក្ដីវិនាសធំ។

ឱឃ នាម

[អោ-ឃៈ-សង់-សា] aokh

ការអន្ទោលកើតស្លាប់នៅក្នុងអន្លង់ទាំងបួន (ព.ពុ.)។

ឱឃ នាម

[អោ-ឃៈ-ស័ង-សា] aokh

(ម.ព. ឱឃសង្សារ)។

ឱឃ នាម

[អាង-អោ-ឃៈ] aokh

(ព.ប្រ.) អាងមានទីជ្រកទីស្នាក់ពឹងពាក់ពំនាក់លើអ្នកធំ (ដូចជាត្រីអាងអន្លង់ទឹកជ្រៅ)។

ឱឃៈ នាម

[អោ-ឃៈ] aaokheak≈

(ម.ព. ឱឃ)។

ឱងឡោង គុ.កិ., គុ.

[អោង-ឡោង] aongolaong

(ម.ព. អូងឡូង)។

ឱង្កា នាម

[អោង-កា] aongkea

(ម.ព. អង្កា)។

ឱង្ការ

ព្រះបន្ទូលព្រះ គឺពុទ្ធវចនៈ ឬពុទ្ធភាសិត (ពាក្យប្រើដោយសន្មតឬឧបកិច្ចជាឈ្មោះមន្តអាគមឬពាក្យរាយសេចក្ដីសម្រាប់សូត្ររម្ងាប់ឬសូត្របង្កក់ប្រសិទ្ធិជាដើម ហៅថា មន្តឱង្ការព្រះ)។

ឱង្ការ នាម ១)

[អោង-កា] aongkear

ពាក្យប្រើជារហស្សនាម (នាមកំបាំង) របស់ពួកទេវតាស័ក្ដិសិទ្ធិ គឺជាពាក្យហៅបញ្ចៀសមិនឱ្យចំឈ្មោះ ជាវាចាស័ក្ដិសិទ្ធិសម្រាប់ពួកព្រាហ្មណិក សូត្រប្រសិទ្ធីឬប្រើក្នុងយញ្ញពិធីផ្សេងៗ, ច្រើនប្រើរៀងត្រង់ខាងចុងប្រយោគពាក្យសូត្រ ថាតែម្ដងៗក៏មាន ថាផ្ទួនពីរដងៗ ឬបីដងៗក៏មាន។

ឱង្ការ នាម ២)

[អោង-កា] aongkear

ខ្មែរក្នុងបុរាណសម័យ, កាលដែលកំពុងប្រតិបត្តិជឿកាន់តាមលទ្ធិព្រាហ្មណ៍, ប្រើពាក្យនេះជាជំនួសព្រះបរមនាមនៃព្រះមហាក្សត្រថា ព្រះរាជឱង្ការ សំដៅសេចក្ដីថា "ព្រះរាជា ឬព្រះករុណាជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង" (មិនចេញឱ្យចំព្រះបរមនាម) :

ឱង្ការ នាម

[អោង-កា-ព្រះ] aongkear

ព្រះបន្ទូលព្រះ គឺពុទ្ធវចនៈ ឬពុទ្ធភាសិត (ពាក្យប្រើដោយសន្មតឬឧបកិច្ចជាឈ្មោះមន្តអាគមឬពាក្យរាយសេចក្ដីសម្រាប់សូត្ររម្ងាប់ឬសូត្របង្កក់ប្រសិទ្ធិជាដើម ហៅថា មន្តឱង្ការព្រះ)។

ឱជ នាម

[អោ-ជៈ] aoch

អ្វីៗដែលបង្កើតកម្លាំង, គ្រឿងបង្កើតកម្លាំង, ជំនួយកម្លាំង គឺរសដែលនាំឱ្យមានកម្លាំង, រសឆ្ងាញ់; ជីជាតិ; កម្លាំងកាយ ឬទឹកកម្លាំងក្នុងខ្លួន :

ឱជ នាម

[ប៉ៈ-ឋៈ-វោ-ជា] aoch

(ម.ព. បឋវោជៈ)។

ឱជ នាម

[ប៉ៈ-ឋៈ-វោ-ជៈ] aoch

ឱជៈឬឱជារសដី; ជីជាតិដី។

ឱជ កិរិយាសព្ទ

[មាន-អោ-ជា] aoch

មានរសឆ្ងាញ់ :

ឱជ នាម

[អោ-ជៈ-វៈ-តី] aoch

(ម.ព. ឱជវ័ន្ត)។

ឱជ នាម

[អោ-ជៈ-វ័ន] aoch

អ្នកមានឱជា; អ្នកមានកម្លាំងកាយ។

ឱជា

(ម.ព. មានឱជា ក្នុង ឱជ)។

ឱជា នាម

[អោ-ជា] aaochea≈

(ម.ព. ឱជ)។

ឱជា កិរិយាសព្ទ

[មាន-អោ-ជា-រស់] meanaaochearsa≈

(ម.ព. មានឱជា ក្នុង ឱជ)។

ឱជារស

ទឹកកម្លាំងកាយ; រសឆ្ងាញ់ពិសា។

ឱជារស នាម

[អោ-ជា-រស់] aaochearsa≈

ទឹកកម្លាំងកាយ; រសឆ្ងាញ់ពិសា។

ឱជៈ នាម

[អោ-ជៈ] aaocheak≈

(ម.ព. ឱជ)។

ឱដ្ឋកូល

អម្បូររុក្ខជាតិដែលមានត្របកផ្កាធ្លាក់ស្រដៀងបបូរមាត់។

ឱដ្ឋកូល នាម

[អោត-ឋៈ-កូល] aaotthakkoul≈

អម្បូររុក្ខជាតិដែលមានត្របកផ្កាធ្លាក់ស្រដៀងបបូរមាត់។

ឱដ្ឋជ នាម

[អោត-ឋៈ-ជៈ] aodthach

(ម.ព. ឱដ្ឋជៈ)។

ឱដ្ឋជៈ

អក្សរដែលមានសូរសំឡេងកើតត្រង់រឹមបបូរមាត់ គឺមានសូររះបបូរមាត់ចេញមក, មាន ៧តួគឺ ឧឩ, បផពភម; រួម ប៉, ប៊ និង ហ្វ ត្រង់ដែលមានសូរសំឡេងជា F ដូចជា ហ្វឹក, ហ្វូង នេះផងជា ១០តួ (អក្សរ វ ជាទន្តោដ្ឋជៈ មានសំឡេងកើតត្រង់ប្រទល់ធ្មេញនិងរឹមបបូរមាត់)។

ឱដ្ឋជៈ នាម

[អោត-ឋៈ-ជៈ] aaotthakcheak≈

អក្សរដែលមានសូរសំឡេងកើតត្រង់រឹមបបូរមាត់ គឺមានសូររះបបូរមាត់ចេញមក, មាន ៧តួគឺ ឧឩ, បផពភម; រួម ប៉, ប៊ និង ហ្វ ត្រង់ដែលមានសូរសំឡេងជា F ដូចជា ហ្វឹក, ហ្វូង នេះផងជា ១០តួ (អក្សរ វ ជាទន្តោដ្ឋជៈ មានសំឡេងកើតត្រង់ប្រទល់ធ្មេញនិងរឹមបបូរមាត់)។

ឱត

ឱតឱ្យភ័ន្ត, ឱតបំភាន់, ឱតបំភ្លៃ :

ឱត កិរិយាសព្ទ

[អោត] aot

ស្រែកពេញសំឡេង ឬស្រែកឮគ្រលួចម្ដងៗ :

ឱត គុណនាម

[អោត] aot

ដែលចេញសូរឱត :

ឱត គុណនាម

[អោត] aot

(ព.ទ.បុ.) (ថា ...រលាស់ខ្លួនខ្ចាយ ...ក៏មាន) និយាយពីអ្នកមានចំណេះវិជ្ជាព្រមទាំងសម្ដីថ្វីមាត់ ប៉ុន្តែធ្វើឫកពាត្រុកៗ ញើបៗបែបហាក់ដូចជាល្ងង់ខ្លៅណាស់, លុះដល់វេលាត្រូវការស្រាប់តែបញ្ចេញប្រាជ្ញឱ្យឃើញជាក់ស្តែង ក្នុងកណ្ដាលជំនុំចំណោម :