ស្លឹករឹត

វចនានុក្រមខ្មែរ

ពាក្យខ្មែរ ការអាន និងអត្ថន័យ — បើកជាសាធារណៈ និងកែលម្អដោយអ្នកអាន។

៦៨,៣៦៩ ធាតុ

ឫសដី នាម

[រឹស-ដី] rysadei

ជន្លេន (ព.ខ្ព.) ហៅដោយប្រៀបឬដោយសន្មតិថាជាឫសរបស់ដី)។

ឫសដូង

ឈ្មោះរោគពួកមួយ មានច្រើនប្រភេទ :

ឫសដូង នាម

[រឹស-ដូង] rysodoung

ឈ្មោះរោគពួកមួយ មានច្រើនប្រភេទ :

ឫសភ គុណនាម

[រឹ-សុប] rysoph

ប្រសើរ, ខ្ពង់ខ្ពស់, ជាចម្បង។

ឫសភ នាម

[រឹ-សុប] rysoph

គោឈ្មោល; សត្វឈ្មោលជាចម្បង; ...ឈ្មោះរាសីទី ២នៃសុរិយគតិមាន ៣១ថ្ងៃ (ត្រូវគ្នានឹងខែម៉េបារាំងសែស) ; ហៅ ឫសភរាសី ឬ ឧសភ ក៏បាន, ហៅក្លាយជា ព្រឹសភៈ ឬ ព្រឹសភរាសី ក៏មាន; សព្វថ្ងៃនេះ ខ្មែរប្រើជាខែទី ៥ខាងសុរិយគតិ។

ឫសភៈ គុណនាម

[រឹ-សៈ-ភៈ] roesakpheak≈

(ម.ព. ឫសភ)។

ឫសរយាង

(ព.ប្រ.) ទីពំនាក់, មុខការ, ការសម្រេចប្រយោជន៍, កិលេសបន្ទាប់បន្សំ :

ឫសរយាង នាម ១)

[រឹស-រ-យាង] roesroyeang≈

ឫសដែលដុះចាក់ជ្រែងចេញទៅខាង។

ឫសរយាង នាម ២)

[រឹស-រ-យាង] roesroyeang≈

(ព.ប្រ.) ទីពំនាក់, មុខការ, ការសម្រេចប្រយោជន៍, កិលេសបន្ទាប់បន្សំ :

ឫសី

ត្រកូលឬវង្សអ្នកប្រាជ្ញ។

ឫសី នាម

[រឹស-សី] rysei

អ្នកបួស, ឥសី, តាបស; កវីអ្នកតែងវេទ, តែងមន្ត; អ្នកប្រាជ្ញ។ ខាងពុទ្ធសាសនាហៅ ព្រះពុទ្ធ, ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ, ព្រះអរហន្តថា ឫសី ឬឥសី ដែរ ព្រោះពុទ្ធាទិបណ្ឌិតទាំងនោះជាអ្នកស្វែងគុណធម៌ មានសីលគុណជាដើម។

ឫសី នាម

[រឹ-សី-កូល] rysei

ត្រកូលឬវង្សអ្នកប្រាជ្ញ។

ឫសីប្លែងសារ

ឈ្មោះវិធីសរសេរសំបុត្រប្លែងរបៀបអក្សរបំបាំងសេចក្ដី, ជាចំណេះរបស់ខ្មែរក្នុងបុរាណសម័យ, មានច្រើនបែប; មុនដំបូងត្រូវសរសេរសេចក្ដីឱ្យច្បាស់លាស់តាមធម្មតាសិន, ត្រូវប្រើបានចំពោះតែឃ្លារបះខ្លីៗឱ្យល្មមរាប់អក្សរស្រង់បានងាយ, រួចហើយ ត្រូវរាប់អក្សរបណ្ដោយពីដើមទៅចុង ដកយកមួយតួម្ដងៗ

ឫសីប្លែងសារ នាម

[រឹ-សី-ផ្លែង-សា] ryseiblaengosar

ឈ្មោះវិធីសរសេរសំបុត្រប្លែងរបៀបអក្សរបំបាំងសេចក្ដី, ជាចំណេះរបស់ខ្មែរក្នុងបុរាណសម័យ, មានច្រើនបែប; មុនដំបូងត្រូវសរសេរសេចក្ដីឱ្យច្បាស់លាស់តាមធម្មតាសិន, ត្រូវប្រើបានចំពោះតែឃ្លារបះខ្លីៗឱ្យល្មមរាប់អក្សរស្រង់បានងាយ, រួចហើយ ត្រូវរាប់អក្សរបណ្ដោយពីដើមទៅចុង ដកយកមួយតួម្ដងៗ

ឫសីផ្សំស្រេច

ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទ ស្លឹកឆែកៗ មានព័ណ៌ផ្សេងៗច្រើនបែប, ប្រើធ្វើជាថ្នាំរំងាប់រោគ។

ឫសីផ្សំស្រេច នាម

[រឹ-សី-ផ្សំ-ស្រាច់] ryseiphsamsrech

ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទ ស្លឹកឆែកៗ មានព័ណ៌ផ្សេងៗច្រើនបែប, ប្រើធ្វើជាថ្នាំរំងាប់រោគ។

ឫស្ដី

ដាវ; ក្រប៊ី; លំពែង (ព.កា.)។

ឫស្ដី នាម

[រឹស-ស្ដី] rysdei

ដាវ; ក្រប៊ី; លំពែង (ព.កា.)។

ឫស្យា នាម a

[រឹស-ស្យ៉ា] rysya

សេចក្ដីច្រណែន; សេចក្ដីឈ្នានីស។

ឫស្យា កិរិយាសព្ទ b

[រឹស-ស្យ៉ា] rysya

ច្រណែន; ឈ្នានីស។

ឫស្សី

តចសារជាតិមួយប្រភេទ ដុះទំពាំងបែកចេញជាគុម្ព ដើមមានថ្នាំង, មានច្រើនប្រភេទ :

ឫស្សី នាម

[រឹស-សី] rirsey

តចសារជាតិមួយប្រភេទ ដុះទំពាំងបែកចេញជាគុម្ព ដើមមានថ្នាំង, មានច្រើនប្រភេទ :

ឬ

ឬដូចម្ដេច?, ឬម្ដេច? :

ឬ នាម

[រឺ] rir

ស្រៈសំស្ក្រឹតនេះ ជាទីឃៈ ជាមុទ្ធជៈ មានប្រើបន្តិចបន្តួច។

ឬ ឈ., គុ.កិ.

[រឺ] rir

ពាក្យសម្រាប់និយាយដោយសេចក្ដីសង្ស័យ, មិនប្រាកដ, មិនដាច់ស្រេច, មិនអស់មិនហើយ :

ឬ ឈ., គុ.កិ.

[រឺ-ណ] rir

ដែរ ...ហ្ន៎?, ទេដឹងហ្ន៎? :

ឬ ឈ.

[រឺ-ក] rir

ពុំនោះក៏ :

ឬ ឈ.

[រឺ-ថា] rir

ពុំនោះថា :

ឬ ឈ.

[រឺ-ទេ] rir

ដែរទេ? :

ឬ ឈ.

[រឺ-អី] rir

(ម.ព. ឬអ្វី?)។

ឬ ឈ.

[រឺ-អ្វី] rir

ឬដូចម្ដេច?, ឬម្ដេច? :

ឭ

ស្រៈសំស្ក្រឹតនេះ ជារស្សៈ ជាទន្តជៈមានសំឡេងកើតត្រង់ប្រទល់ធ្មេញ (ដូច ល ដែរ), សម្រាប់ភាសាខ្មែរ ប្រើចំពោះតែពាក្យពីរម៉ាត់គឺ រឭក, រំឭក ដែលប្រើជាជំនួស រលឹក ឬ រំលឹក បានតាមពេញចិត្តប្រើ។

ឭ នាម

[លឹ] loe≈

ស្រៈសំស្ក្រឹតនេះ ជារស្សៈ ជាទន្តជៈមានសំឡេងកើតត្រង់ប្រទល់ធ្មេញ (ដូច ល ដែរ), សម្រាប់ភាសាខ្មែរ ប្រើចំពោះតែពាក្យពីរម៉ាត់គឺ រឭក, រំឭក ដែលប្រើជាជំនួស រលឹក ឬ រំលឹក បានតាមពេញចិត្តប្រើ។

ឮ

(ម.ព. ឮឈ្មោះ)។

ឮ នាម

[លឺ] ler

ស្រៈសំស្ក្រឹតនេះ ជាទីឃៈ ជាទន្តជៈមានសំឡេងកើតត្រង់ប្រទល់ធ្មេញ (ដូច ល ដែរ), មានប្រើបន្តិចបន្តួច ដូចជា (ព.បុ.) ថា :

ឮ កិរិយាសព្ទ ១)

[លឺ] ler

ចាប់យកសូរសព្ទបានឬបានដឹងសូរសព្ទដោយសោតប្រសាទ :

ឮ កិរិយាសព្ទ ២)

[លឺ] ler

លាន់សូរសព្ទចេញ :

ឮ កិរិយាសព្ទ

[លឺ-ឈ្មោះ] ler

ល្បីឈ្មោះ, សាយឈ្មោះ។

ឮ កិរិយាសព្ទ

[លឺ-នាម] ler

(ម.ព. ឮឈ្មោះ)។

ឮជា

(ព.បុ.) ដែលល្បីល្បាញ; ជាញជ័យ, អង់អាច, ហៅហាន។ ច្រើនប្រើតែក្នុងកាព្យ, ដូចជា :

ឮជា គុ.កិ., គុ.

[លឺ-ជា] lyychea

(ព.បុ.) ដែលល្បីល្បាញ; ជាញជ័យ, អង់អាច, ហៅហាន។ ច្រើនប្រើតែក្នុងកាព្យ, ដូចជា :

ឮជ័យ

ទីដែលលេចឮឈ្មោះថាជាទីមានជ័យ គឺជានាមដំបូងបង្អស់នៃក្រុងឧដុង្គ ដែលក្នុងសម័យនោះហៅថា បន្ទាយ : បន្ទាយឮជ័យ គឺក្រុងឧដុង្គឮជ័យ (សរសេរជា លឺជ័យ ក៏បាន)។ លុះចំណេរកាលតមក ទើបព្រះរាជធានីនេះប្រែនាមថា ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ វិញ :

ឮជ័យ នាម

[លឺ-ជ័យ] lyychey

ទីដែលលេចឮឈ្មោះថាជាទីមានជ័យ គឺជានាមដំបូងបង្អស់នៃក្រុងឧដុង្គ ដែលក្នុងសម័យនោះហៅថា បន្ទាយ : បន្ទាយឮជ័យ គឺក្រុងឧដុង្គឮជ័យ (សរសេរជា លឺជ័យ ក៏បាន)។ លុះចំណេរកាលតមក ទើបព្រះរាជធានីនេះប្រែនាមថា ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ វិញ :

ឮលាន់

ដែលគ្រាន់តែឮលាន់កងរំពងប៉ុន្តែឮពុំប្រាកដជាសូរសព្ទអ្វីឬរឿងហេតុអ្វីឡើយ។ ច្រើនប្រើជាពាក្យលាយក្នុងកាព្យ, ដូចជា :

ឮលាន់ គុ.កិ., គុ.

[លឺ-លាន់] lyylean

ដែលគ្រាន់តែឮលាន់កងរំពងប៉ុន្តែឮពុំប្រាកដជាសូរសព្ទអ្វីឬរឿងហេតុអ្វីឡើយ។ ច្រើនប្រើជាពាក្យលាយក្នុងកាព្យ, ដូចជា :

ឮសាយ

ព្រះមហាក្សត្រិយ៍ :

ឮសាយ គុ.កិ., គុ. ១)

[លឺ-សាយ] lyysay

(ព.បុ.) ដែលមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះពីរោះល្បីលេចឮសាយសុសសព្វទិសានុទិស : កេរ្តិ៍ឈ្មោះឮសាយ; រុងរឿង, ថ្កើងថ្កាន : លោកឮសាយសប្បាយអស្ចារ្យណាស់។ ច្រើនប្រើលាយក្នុងកាព្យ, ដូចជា :

ឮសាយ នាម ២)

[លឺ-សាយ] lyysay

ព្រះមហាក្សត្រិយ៍ :

ឯ

នាអាកាស ឬឰដ៏អាកាស។

ឯ ធ.

[អែ] ae

ខាង; ចំណែកខាង; នា, ឰដ៏; ត្រង់ :

ឯ ធ.

[អែ-ក្រោម] ae

ខាងក្រោម។

ឯ ធ.

[អែ-ក្រោយ] ae

ខាងក្រោយ។

ឯ ធ.

[អែ-ខ្ញុំ] ae

ចំណែកខាងខ្ញុំ, ខាងខ្ញុំ។

ឯ គុណកិរិយា

[អែ-ណា] ae

ត្រង់ណា? :

ឯ គុណកិរិយា

[អែ-ណេះ] ae

ខាងណេះឬខាងនេះ។

ឯ គុណកិរិយា

[អែ-ណោះ] ae

ខាងណោះ ឬខាងនោះ។

ឯ គុណកិរិយា

[អែ-នេះ] ae

(ម.ព. ឯណេះ)។

ឯ គុណកិរិយា

[អែ-នុះ] ae

(ម.ព. ឯណោះ)។

ឯ គុណកិរិយា

[អែ-ភ្នែក] ae

ខាងមុខ, ឯអនាគត។

ឯ គុណកិរិយា

[អែ-មុក] ae

ខាងមុខ, ខាងនាយ!

ឯ គុណកិរិយា

[អែ-លើ] ae

ខាងលើ។

ឯ គុណកិរិយា

[អែ-អា-កាស] ae

នាអាកាស ឬឰដ៏អាកាស។

ឯ.ឧ.

អក្សរសង្ខេបបំប្រួញអំពី ឯកឧត្តម, ពាក្យខ្ពស់ជាឋានន្តរស័ក្ដិនៃនាយករដ្ឋមន្ត្រី, ទេសរដ្ឋមន្ត្រី, ឯកអគ្គរាជទូត ឬរដ្ឋមន្ត្រី ដែលព្រះករុណាជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូងទ្រង់ព្រះមេត្តាប្រោសព្រះរាជទាន :

ឯ.ឧ. នាម

[អែ-អ៊ុ] aaeau≈

អក្សរសង្ខេបបំប្រួញអំពី ឯកឧត្តម, ពាក្យខ្ពស់ជាឋានន្តរស័ក្ដិនៃនាយករដ្ឋមន្ត្រី, ទេសរដ្ឋមន្ត្រី, ឯកអគ្គរាជទូត ឬរដ្ឋមន្ត្រី ដែលព្រះករុណាជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូងទ្រង់ព្រះមេត្តាប្រោសព្រះរាជទាន :

ឯក នាម

[អែក] aek

ប្រដាប់មួយប្រភេទមានដងសណ្ឋានស្រដៀងនឹងដងធ្នូ ប៉ុន្តែតូចរៀវ មានស្លាបតែមួយ មានសាយ, សម្រាប់ដាក់ស៊កភ្ជាប់នៅក្បាលខ្លែងព្នង, លាន់ឮសូរសព្ទឆ្លើយរងំ ដោយកម្លាំងខ្យល់ប៉ះត្រូវ :

ឯក នាម

[អែក-ង៉ាវ] aek

ឈ្មោះឯកខ្លែងមួយប្រភេទ មានតែស្លាបភ្ជាប់ឥតសាយ ធ្វើដោយស្លឹករឹតសកឱ្យស្ដើង ចងភ្ជាប់នឹងចុងដងឮសូររនង៉ាវៗ។

ឯក គុណនាម ១)

[អែក] aek

មួយ; ម្នាក់។

ឯក គុណនាម ២)

[អែក] aek

ដែលមានតែមួយឬតែម្នាក់, ឥតមានពីរ, ឥតពីរ; ទីមួយ, លេខមួយ; ឧត្តម, ខ្ពស់, ខ្ពង់ខ្ពស់; ប្រសើរ, ប្រសើរផុត; លើសលែង, លើសលន់, កន្លង; ចម្បង; សំខាន់; ដែលដាច់គេ, បណ្ដាច់; ផុត, បំផុត; ស្រស់, ឆើត; ឆ្នើម; ថ្លៃថ្លា; ឥតមានប្រៀប; ដែលតែម្ដង; ដែលព្រមគ្នា :

ឯក គុណនាម

[ជា-អែក] aek

ជាទីមួយ :

ឯក គុណនាម

[ប្រ-សើ-អែក] aek

ប្រសើរបំផុត។

ឯក គុណនាម

[ល្អ-អែក] aek

ល្អផុត។

ឯក នាម

[សំ-រ៉ាប់-អែក] aek

សម្រាប់ទីមួយ ឬតំណែងទីមួយ :

ឯក នាម

[អែ-កៈ-កោ-ឡា-ហល់] aek

ដំណើរជ្រួលជ្រើមព្រមគ្នា។

ឯក នាម

[អេ-ក័ក-គៈ-តា] aek

ដំណើរតាំងនៅមូលស្លុងក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ, ដំណើរមូលចិត្តស្លុងក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ (ហៅ ឯកគ្គតាចិត្ត ក៏បាន)។

ឯក នាម

[អែ-កៈ-ច័ក-ខុ] aek

ភ្នែកតែម្ខាង; អ្នកដែលមានភ្នែកតែម្ខាង (ខ្វាក់ម្ខាង)។

ឯក នាម

[អែ-កៈ-ច័ក-ក្សុ] aek

(ម.ព. ឯកចក្ខុ)។

ឯក នាម

[អែ-កៈ-ច] aek

ការត្រាច់ឬដើរម្នាក់ឯង។

ឯក នាម

[អែ-កៈ-ចា-រិ-ណី] aek

(ម.ព. ឯកចារិន)។

ឯក នាម

[អែ-កៈ-ចា-រិន] aek

អ្នកដែលត្រាច់ឬដើរតែម្នាក់ឯង។

ឯក នាម ១)

[អែ-កៈ-ចិត] aek

ចិត្តមួយ; គំនិតតែមួយ; គំនិតត្រូវគ្នាតែមួយ; អ្នកដែលមានគំនិតត្រូវគ្នាតែមួយ :

ឯក នាម ២)

[អែ-កៈ-ចិត] aek

ស្រេចនឹងចិត្ត, សេរី, សេរីភាព :

ឯក នាម

[អែ-ក័ច-ឆ័ត] aek

ដែលមានស្វេតច្ឆត្រតែមួយ គឺមានក្សត្រិយ៍ទ្រង់រាជ្យតែមួយព្រះអង្គ មានរាជានុភាពពេញទី :

ឯក នាម

[អែ-កៈ-ជាត] aek

ជាតិមួយ, មួយជាតិ (កំណើតមួយ)។

ឯក នាម

[អែ-ក័ច-ឈា-សៃ] aek

(ម.ព. ឯកធ្យាស្រ័យ)។

ឯក នាម

[អែ-កៈ-ទ័ត] aek

អ្វីៗដែលគេត្រូវឱ្យចំពោះតែបុគ្គលម្នាក់ :

ឯក នាម

[អែ-កៈ-ទិត-ឋិ] aek

ដែលមានទិដ្ឋិត្រូវគ្នា; អ្នកដែលមានសេចក្ដីយល់ឃើញត្រូវគ្នា។

ឯក នាម

[អែ-កៈ-ទិន] aek

ថ្ងៃមួយ, មួយថ្ងៃ; ពាក្យសន្មតហៅសន្លឹកក្រដាសដែលមានចុះថ្ងៃខែ សម្រាប់មើលបានតែមួយថ្ងៃៗ ហើយត្រូវបើកបកសន្លឹកថ្ងៃដែលកន្លងផុតទៅនោះចោលចេញ ក្នុងមួយថ្ងៃមួយសន្លឹករៀងរាល់ថ្ងៃ ដើម្បីនឹងមើលថ្ងៃខែតៗគ្នាជាលំដាប់ទៅ :

ឯក នាម

[អែ-កៈ-ទុក] aek

ទុក្ខត្រូវគ្នា; អ្នកដែលមានទុក្ខត្រូវគ្នា។

ឯក នាម

[អែ-កៈ-ធី-ដា] aek

កូនស្រីតែមួយ។

ឯក នាម

[អែ-ក័ត-ធ្យា-ស្រៃ] aek

អធ្យាស្រ័យត្រូវគ្នា; អ្នកដែលមានអធ្យាស្រ័យត្រូវគ្នា។

ឯក នាម ១)

[អែ-កៈ-នាម] aek

ឈ្មោះត្រូវគ្នា; អ្នកដែលមាននាមត្រូវគ្នា។

ឯក គុណនាម ២)

[អែ-កៈ-នាម] aek

ដែលរស់ដោយសារអាហារដូចគ្នា :

ឯក គុណនាម

[អែ-កៈ-និន-នាត] aek

ដែលមានដំណើរគឹកកងឬកងរំពងតែមួយ, ដែលមានសូរសព្ទកងរំពងរួមគ្នាតែមួយ :

ឯក នាម

[អែ-កៈ-នេត] aek

ដូចគ្នានឹង ឯកចក្ខុ។

ឯក នាម

[អែ-កៈ-នេត] aek

(ម.ព. ឯកនេត្ត)។

ឯក ន., គុ.

[អែ-កៈ-នៃ] aek

ន័យមួយ; ដែលមានន័យតែមួយ, មានន័យត្រូវគ្នា :