ឫសដី នាម
[រឹស-ដី] rysadei
ជន្លេន (ព.ខ្ព.) ហៅដោយប្រៀបឬដោយសន្មតិថាជាឫសរបស់ដី)។
ពាក្យខ្មែរ ការអាន និងអត្ថន័យ — បើកជាសាធារណៈ និងកែលម្អដោយអ្នកអាន។
[រឹស-ដី] rysadei
ជន្លេន (ព.ខ្ព.) ហៅដោយប្រៀបឬដោយសន្មតិថាជាឫសរបស់ដី)។
ឈ្មោះរោគពួកមួយ មានច្រើនប្រភេទ :
[រឹស-ដូង] rysodoung
ឈ្មោះរោគពួកមួយ មានច្រើនប្រភេទ :
ភគន្ទររោគ។
[រឹស-ដូង-បាត] rysadoungobat
ភគន្ទររោគ។
[រឹ-សុប] rysoph
ប្រសើរ, ខ្ពង់ខ្ពស់, ជាចម្បង។
[រឹ-សុប] rysoph
គោឈ្មោល; សត្វឈ្មោលជាចម្បង; ...ឈ្មោះរាសីទី ២នៃសុរិយគតិមាន ៣១ថ្ងៃ (ត្រូវគ្នានឹងខែម៉េបារាំងសែស) ; ហៅ ឫសភរាសី ឬ ឧសភ ក៏បាន, ហៅក្លាយជា ព្រឹសភៈ ឬ ព្រឹសភរាសី ក៏មាន; សព្វថ្ងៃនេះ ខ្មែរប្រើជាខែទី ៥ខាងសុរិយគតិ។
(ម.ព. ឫសភ)។
[រឹ-សៈ-ភៈ] roesakpheak≈
(ម.ព. ឫសភ)។
(ព.ប្រ.) ទីពំនាក់, មុខការ, ការសម្រេចប្រយោជន៍, កិលេសបន្ទាប់បន្សំ :
[រឹស-រ-យាង] roesroyeang≈
ឫសដែលដុះចាក់ជ្រែងចេញទៅខាង។
[រឹស-រ-យាង] roesroyeang≈
(ព.ប្រ.) ទីពំនាក់, មុខការ, ការសម្រេចប្រយោជន៍, កិលេសបន្ទាប់បន្សំ :
ត្រកូលឬវង្សអ្នកប្រាជ្ញ។
[រឹស-សី] rysei
អ្នកបួស, ឥសី, តាបស; កវីអ្នកតែងវេទ, តែងមន្ត; អ្នកប្រាជ្ញ។ ខាងពុទ្ធសាសនាហៅ ព្រះពុទ្ធ, ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ, ព្រះអរហន្តថា ឫសី ឬឥសី ដែរ ព្រោះពុទ្ធាទិបណ្ឌិតទាំងនោះជាអ្នកស្វែងគុណធម៌ មានសីលគុណជាដើម។
[រឹ-សី-កូល] rysei
ត្រកូលឬវង្សអ្នកប្រាជ្ញ។
ឈ្មោះវិធីសរសេរសំបុត្រប្លែងរបៀបអក្សរបំបាំងសេចក្ដី, ជាចំណេះរបស់ខ្មែរក្នុងបុរាណសម័យ, មានច្រើនបែប; មុនដំបូងត្រូវសរសេរសេចក្ដីឱ្យច្បាស់លាស់តាមធម្មតាសិន, ត្រូវប្រើបានចំពោះតែឃ្លារបះខ្លីៗឱ្យល្មមរាប់អក្សរស្រង់បានងាយ, រួចហើយ ត្រូវរាប់អក្សរបណ្ដោយពីដើមទៅចុង ដកយកមួយតួម្ដងៗ
[រឹ-សី-ផ្លែង-សា] ryseiblaengosar
ឈ្មោះវិធីសរសេរសំបុត្រប្លែងរបៀបអក្សរបំបាំងសេចក្ដី, ជាចំណេះរបស់ខ្មែរក្នុងបុរាណសម័យ, មានច្រើនបែប; មុនដំបូងត្រូវសរសេរសេចក្ដីឱ្យច្បាស់លាស់តាមធម្មតាសិន, ត្រូវប្រើបានចំពោះតែឃ្លារបះខ្លីៗឱ្យល្មមរាប់អក្សរស្រង់បានងាយ, រួចហើយ ត្រូវរាប់អក្សរបណ្ដោយពីដើមទៅចុង ដកយកមួយតួម្ដងៗ
ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទ ស្លឹកឆែកៗ មានព័ណ៌ផ្សេងៗច្រើនបែប, ប្រើធ្វើជាថ្នាំរំងាប់រោគ។
[រឹ-សី-ផ្សំ-ស្រាច់] ryseiphsamsrech
ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទ ស្លឹកឆែកៗ មានព័ណ៌ផ្សេងៗច្រើនបែប, ប្រើធ្វើជាថ្នាំរំងាប់រោគ។
ដាវ; ក្រប៊ី; លំពែង (ព.កា.)។
[រឹស-ស្ដី] rysdei
ដាវ; ក្រប៊ី; លំពែង (ព.កា.)។
ច្រណែន; ឈ្នានីស។
[រឹស-ស្យ៉ា] rysya
សេចក្ដីច្រណែន; សេចក្ដីឈ្នានីស។
[រឹស-ស្យ៉ា] rysya
ច្រណែន; ឈ្នានីស។
តចសារជាតិមួយប្រភេទ ដុះទំពាំងបែកចេញជាគុម្ព ដើមមានថ្នាំង, មានច្រើនប្រភេទ :
[រឹស-សី] rirsey
តចសារជាតិមួយប្រភេទ ដុះទំពាំងបែកចេញជាគុម្ព ដើមមានថ្នាំង, មានច្រើនប្រភេទ :
ឬដូចម្ដេច?, ឬម្ដេច? :
[រឺ] rir
ស្រៈសំស្ក្រឹតនេះ ជាទីឃៈ ជាមុទ្ធជៈ មានប្រើបន្តិចបន្តួច។
[រឺ] rir
ពាក្យសម្រាប់និយាយដោយសេចក្ដីសង្ស័យ, មិនប្រាកដ, មិនដាច់ស្រេច, មិនអស់មិនហើយ :
[រឺ-ណ] rir
ដែរ ...ហ្ន៎?, ទេដឹងហ្ន៎? :
[រឺ-ក] rir
ពុំនោះក៏ :
[រឺ-ថា] rir
ពុំនោះថា :
[រឺ-ទេ] rir
ដែរទេ? :
[រឺ-អី] rir
(ម.ព. ឬអ្វី?)។
[រឺ-អ្វី] rir
ឬដូចម្ដេច?, ឬម្ដេច? :
ស្រៈសំស្ក្រឹតនេះ ជារស្សៈ ជាទន្តជៈមានសំឡេងកើតត្រង់ប្រទល់ធ្មេញ (ដូច ល ដែរ), សម្រាប់ភាសាខ្មែរ ប្រើចំពោះតែពាក្យពីរម៉ាត់គឺ រឭក, រំឭក ដែលប្រើជាជំនួស រលឹក ឬ រំលឹក បានតាមពេញចិត្តប្រើ។
[លឹ] loe≈
ស្រៈសំស្ក្រឹតនេះ ជារស្សៈ ជាទន្តជៈមានសំឡេងកើតត្រង់ប្រទល់ធ្មេញ (ដូច ល ដែរ), សម្រាប់ភាសាខ្មែរ ប្រើចំពោះតែពាក្យពីរម៉ាត់គឺ រឭក, រំឭក ដែលប្រើជាជំនួស រលឹក ឬ រំលឹក បានតាមពេញចិត្តប្រើ។
(ម.ព. ឮឈ្មោះ)។
[លឺ] ler
ស្រៈសំស្ក្រឹតនេះ ជាទីឃៈ ជាទន្តជៈមានសំឡេងកើតត្រង់ប្រទល់ធ្មេញ (ដូច ល ដែរ), មានប្រើបន្តិចបន្តួច ដូចជា (ព.បុ.) ថា :
[លឺ] ler
ចាប់យកសូរសព្ទបានឬបានដឹងសូរសព្ទដោយសោតប្រសាទ :
[លឺ] ler
លាន់សូរសព្ទចេញ :
[លឺ-ឈ្មោះ] ler
ល្បីឈ្មោះ, សាយឈ្មោះ។
[លឺ-នាម] ler
(ម.ព. ឮឈ្មោះ)។
(ព.បុ.) ដែលល្បីល្បាញ; ជាញជ័យ, អង់អាច, ហៅហាន។ ច្រើនប្រើតែក្នុងកាព្យ, ដូចជា :
[លឺ-ជា] lyychea
(ព.បុ.) ដែលល្បីល្បាញ; ជាញជ័យ, អង់អាច, ហៅហាន។ ច្រើនប្រើតែក្នុងកាព្យ, ដូចជា :
ទីដែលលេចឮឈ្មោះថាជាទីមានជ័យ គឺជានាមដំបូងបង្អស់នៃក្រុងឧដុង្គ ដែលក្នុងសម័យនោះហៅថា បន្ទាយ : បន្ទាយឮជ័យ គឺក្រុងឧដុង្គឮជ័យ (សរសេរជា លឺជ័យ ក៏បាន)។ លុះចំណេរកាលតមក ទើបព្រះរាជធានីនេះប្រែនាមថា ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ វិញ :
[លឺ-ជ័យ] lyychey
ទីដែលលេចឮឈ្មោះថាជាទីមានជ័យ គឺជានាមដំបូងបង្អស់នៃក្រុងឧដុង្គ ដែលក្នុងសម័យនោះហៅថា បន្ទាយ : បន្ទាយឮជ័យ គឺក្រុងឧដុង្គឮជ័យ (សរសេរជា លឺជ័យ ក៏បាន)។ លុះចំណេរកាលតមក ទើបព្រះរាជធានីនេះប្រែនាមថា ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ វិញ :
ដែលគ្រាន់តែឮលាន់កងរំពងប៉ុន្តែឮពុំប្រាកដជាសូរសព្ទអ្វីឬរឿងហេតុអ្វីឡើយ។ ច្រើនប្រើជាពាក្យលាយក្នុងកាព្យ, ដូចជា :
[លឺ-លាន់] lyylean
ដែលគ្រាន់តែឮលាន់កងរំពងប៉ុន្តែឮពុំប្រាកដជាសូរសព្ទអ្វីឬរឿងហេតុអ្វីឡើយ។ ច្រើនប្រើជាពាក្យលាយក្នុងកាព្យ, ដូចជា :
ព្រះមហាក្សត្រិយ៍ :
[លឺ-សាយ] lyysay
(ព.បុ.) ដែលមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះពីរោះល្បីលេចឮសាយសុសសព្វទិសានុទិស : កេរ្តិ៍ឈ្មោះឮសាយ; រុងរឿង, ថ្កើងថ្កាន : លោកឮសាយសប្បាយអស្ចារ្យណាស់។ ច្រើនប្រើលាយក្នុងកាព្យ, ដូចជា :
[លឺ-សាយ] lyysay
ព្រះមហាក្សត្រិយ៍ :
នាអាកាស ឬឰដ៏អាកាស។
[អែ] ae
ខាង; ចំណែកខាង; នា, ឰដ៏; ត្រង់ :
[អែ-ក្រោម] ae
ខាងក្រោម។
[អែ-ក្រោយ] ae
ខាងក្រោយ។
[អែ-ខ្ញុំ] ae
ចំណែកខាងខ្ញុំ, ខាងខ្ញុំ។
[អែ-ណា] ae
ត្រង់ណា? :
[អែ-ណេះ] ae
ខាងណេះឬខាងនេះ។
[អែ-ណោះ] ae
ខាងណោះ ឬខាងនោះ។
[អែ-នេះ] ae
(ម.ព. ឯណេះ)។
[អែ-នុះ] ae
(ម.ព. ឯណោះ)។
[អែ-ភ្នែក] ae
ខាងមុខ, ឯអនាគត។
[អែ-មុក] ae
ខាងមុខ, ខាងនាយ!
[អែ-លើ] ae
ខាងលើ។
[អែ-អា-កាស] ae
នាអាកាស ឬឰដ៏អាកាស។
អក្សរសង្ខេបបំប្រួញអំពី ឯកឧត្តម, ពាក្យខ្ពស់ជាឋានន្តរស័ក្ដិនៃនាយករដ្ឋមន្ត្រី, ទេសរដ្ឋមន្ត្រី, ឯកអគ្គរាជទូត ឬរដ្ឋមន្ត្រី ដែលព្រះករុណាជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូងទ្រង់ព្រះមេត្តាប្រោសព្រះរាជទាន :
[អែ-អ៊ុ] aaeau≈
អក្សរសង្ខេបបំប្រួញអំពី ឯកឧត្តម, ពាក្យខ្ពស់ជាឋានន្តរស័ក្ដិនៃនាយករដ្ឋមន្ត្រី, ទេសរដ្ឋមន្ត្រី, ឯកអគ្គរាជទូត ឬរដ្ឋមន្ត្រី ដែលព្រះករុណាជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូងទ្រង់ព្រះមេត្តាប្រោសព្រះរាជទាន :
[អែក] aek
ប្រដាប់មួយប្រភេទមានដងសណ្ឋានស្រដៀងនឹងដងធ្នូ ប៉ុន្តែតូចរៀវ មានស្លាបតែមួយ មានសាយ, សម្រាប់ដាក់ស៊កភ្ជាប់នៅក្បាលខ្លែងព្នង, លាន់ឮសូរសព្ទឆ្លើយរងំ ដោយកម្លាំងខ្យល់ប៉ះត្រូវ :
[អែក-ង៉ាវ] aek
ឈ្មោះឯកខ្លែងមួយប្រភេទ មានតែស្លាបភ្ជាប់ឥតសាយ ធ្វើដោយស្លឹករឹតសកឱ្យស្ដើង ចងភ្ជាប់នឹងចុងដងឮសូររនង៉ាវៗ។
[អែក] aek
មួយ; ម្នាក់។
[អែក] aek
ដែលមានតែមួយឬតែម្នាក់, ឥតមានពីរ, ឥតពីរ; ទីមួយ, លេខមួយ; ឧត្តម, ខ្ពស់, ខ្ពង់ខ្ពស់; ប្រសើរ, ប្រសើរផុត; លើសលែង, លើសលន់, កន្លង; ចម្បង; សំខាន់; ដែលដាច់គេ, បណ្ដាច់; ផុត, បំផុត; ស្រស់, ឆើត; ឆ្នើម; ថ្លៃថ្លា; ឥតមានប្រៀប; ដែលតែម្ដង; ដែលព្រមគ្នា :
[ជា-អែក] aek
ជាទីមួយ :
[ប្រ-សើ-អែក] aek
ប្រសើរបំផុត។
[ល្អ-អែក] aek
ល្អផុត។
[សំ-រ៉ាប់-អែក] aek
សម្រាប់ទីមួយ ឬតំណែងទីមួយ :
[អែ-កៈ-កោ-ឡា-ហល់] aek
ដំណើរជ្រួលជ្រើមព្រមគ្នា។
[អេ-ក័ក-គៈ-តា] aek
ដំណើរតាំងនៅមូលស្លុងក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ, ដំណើរមូលចិត្តស្លុងក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ (ហៅ ឯកគ្គតាចិត្ត ក៏បាន)។
[អែ-កៈ-ច័ក-ខុ] aek
ភ្នែកតែម្ខាង; អ្នកដែលមានភ្នែកតែម្ខាង (ខ្វាក់ម្ខាង)។
[អែ-កៈ-ច័ក-ក្សុ] aek
(ម.ព. ឯកចក្ខុ)។
[អែ-កៈ-ច] aek
ការត្រាច់ឬដើរម្នាក់ឯង។
[អែ-កៈ-ចា-រិ-ណី] aek
(ម.ព. ឯកចារិន)។
[អែ-កៈ-ចា-រិន] aek
អ្នកដែលត្រាច់ឬដើរតែម្នាក់ឯង។
[អែ-កៈ-ចិត] aek
ចិត្តមួយ; គំនិតតែមួយ; គំនិតត្រូវគ្នាតែមួយ; អ្នកដែលមានគំនិតត្រូវគ្នាតែមួយ :
[អែ-កៈ-ចិត] aek
ស្រេចនឹងចិត្ត, សេរី, សេរីភាព :
[អែ-ក័ច-ឆ័ត] aek
ដែលមានស្វេតច្ឆត្រតែមួយ គឺមានក្សត្រិយ៍ទ្រង់រាជ្យតែមួយព្រះអង្គ មានរាជានុភាពពេញទី :
[អែ-កៈ-ជាត] aek
ជាតិមួយ, មួយជាតិ (កំណើតមួយ)។
[អែ-ក័ច-ឈា-សៃ] aek
(ម.ព. ឯកធ្យាស្រ័យ)។
[អែ-កៈ-ទ័ត] aek
អ្វីៗដែលគេត្រូវឱ្យចំពោះតែបុគ្គលម្នាក់ :
[អែ-កៈ-ទិត-ឋិ] aek
ដែលមានទិដ្ឋិត្រូវគ្នា; អ្នកដែលមានសេចក្ដីយល់ឃើញត្រូវគ្នា។
[អែ-កៈ-ទិន] aek
ថ្ងៃមួយ, មួយថ្ងៃ; ពាក្យសន្មតហៅសន្លឹកក្រដាសដែលមានចុះថ្ងៃខែ សម្រាប់មើលបានតែមួយថ្ងៃៗ ហើយត្រូវបើកបកសន្លឹកថ្ងៃដែលកន្លងផុតទៅនោះចោលចេញ ក្នុងមួយថ្ងៃមួយសន្លឹករៀងរាល់ថ្ងៃ ដើម្បីនឹងមើលថ្ងៃខែតៗគ្នាជាលំដាប់ទៅ :
[អែ-កៈ-ទុក] aek
ទុក្ខត្រូវគ្នា; អ្នកដែលមានទុក្ខត្រូវគ្នា។
[អែ-កៈ-ធី-ដា] aek
កូនស្រីតែមួយ។
[អែ-ក័ត-ធ្យា-ស្រៃ] aek
អធ្យាស្រ័យត្រូវគ្នា; អ្នកដែលមានអធ្យាស្រ័យត្រូវគ្នា។
[អែ-កៈ-នាម] aek
ឈ្មោះត្រូវគ្នា; អ្នកដែលមាននាមត្រូវគ្នា។
[អែ-កៈ-នាម] aek
ដែលរស់ដោយសារអាហារដូចគ្នា :
[អែ-កៈ-និន-នាត] aek
ដែលមានដំណើរគឹកកងឬកងរំពងតែមួយ, ដែលមានសូរសព្ទកងរំពងរួមគ្នាតែមួយ :
[អែ-កៈ-នេត] aek
ដូចគ្នានឹង ឯកចក្ខុ។
[អែ-កៈ-នេត] aek
(ម.ព. ឯកនេត្ត)។
[អែ-កៈ-នៃ] aek
ន័យមួយ; ដែលមានន័យតែមួយ, មានន័យត្រូវគ្នា :