ឧបាទាន នាម
[អ៊ុ-ប៉ា-ទា-នៈ-ហែត] ubatean
(ម.ព. ឧបាទានការណ៍)។
ពាក្យខ្មែរ ការអាន និងអត្ថន័យ — បើកជាសាធារណៈ និងកែលម្អដោយអ្នកអាន។
[អ៊ុ-ប៉ា-ទា-នៈ-ហែត] ubatean
(ម.ព. ឧបាទានការណ៍)។
[អ៊ុ-ប៉ា-ទាន] ubatean
ពូជ; គ្រឿងឆេះ; គ្រឿងដុត, ឧស; ស្បៀង, អាហារ។
(ម.ព. ឧបាទាន{¥¥}១{££}) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។
[អ៊ុ-ប៉ា-ទា-នៈ—] aubateaneak—≈
(ម.ព. ឧបាទាន១) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។
[អ៊ុ-ប៉ា-ទិន-នក់] ubatinnok
ដែលមានវិញ្ញាណចូលអាស្រ័យនៅ :
[អ៊ុ-ប៉ា-ទិន-នក់] ubatinnok
សង្ខារឬអ្វីៗដែលមានវិញ្ញាណ (ហៅឧបាទិន្នកជាតិ, ឧបាទិន្នករូប ឬ ឧបាទិន្នកសង្ខារ ក៏បាន)។
(ម.ព. ឧបាទិន្នក)។
[អ៊ុ-ប៉ា-ទិន-នៈ-កៈ] aubatinneakkak≈
(ម.ព. ឧបាទិន្នក)។
ការរលត់កិលេសនៅសល់ខន្ធ គឺការបានសម្រេចអរហត្តផល (ហៅ សឧបាទិសេសនិញ្វន ឬ កិលេសនិញ្វន ក៏បាន, ជាគូគ្នានឹង អនុបាទិសេសនិញ្វន ឬ ខន្ធនិញ្វន (ព.ពុ.)។
[អ៊ុ-ប៉ា-ទិ-សេ-សៈ-និប-ពាន] aubatisesaknibpean≈
ការរលត់កិលេសនៅសល់ខន្ធ គឺការបានសម្រេចអរហត្តផល (ហៅ សឧបាទិសេសនិញ្វន ឬ កិលេសនិញ្វន ក៏បាន, ជាគូគ្នានឹង អនុបាទិសេសនិញ្វន ឬ ខន្ធនិញ្វន (ព.ពុ.)។
(ម.ព. ឧបាទិសេសនិញ្វន)។
[អ៊ុ-ប៉ា-ទិ-សេ-សៈ-ប៉ៈ-រ៉ិ-និប-ពាន] aubatisesakbakrenibpean≈
(ម.ព. ឧបាទិសេសនិញ្វន)។
ការតែងតាំងជំនួស ការដាក់ជំនួស, ឋានៈមួយដែលបុគ្គលម្នាក់ទទួលជំនួសបុគ្គលម្នាក់ទៀតតាមផ្លូវច្បាប់។
[អ៊ុ-ប៉ា-ទេ-សៈ-កាំ] aubatesakkaam≈
ការតែងតាំងជំនួស ការដាក់ជំនួស, ឋានៈមួយដែលបុគ្គលម្នាក់ទទួលជំនួសបុគ្គលម្នាក់ទៀតតាមផ្លូវច្បាប់។
អ្នកដែលជំនួស។
[អ៊ុ-ប៉ា-ទេ-សៈ-ក] aubatesakka≈
អ្នកដែលជំនួស។
(ច្ប.) ជនដែលទទួលស្នងសិទ្ធិតាមផ្លូវច្បាប់ឬទទួលស្នងការទាមទាររបស់បុគ្គលម្នាក់ទៀតតាមរយៈឧបាទេសកម្ម។
[អ៊ុ-ប៉ា-ទេ-សិក] aubatesek≈
អ្នកមានកាតព្វកិច្ចមើលកិច្ចការជំនួស។
[អ៊ុ-ប៉ា-ទេ-សិក] aubatesek≈
(ច្ប.) ជនដែលទទួលស្នងសិទ្ធិតាមផ្លូវច្បាប់ឬទទួលស្នងការទាមទាររបស់បុគ្គលម្នាក់ទៀតតាមរយៈឧបាទេសកម្ម។
ឧបជ្ឈាយ៍ (ព.ពុ.)។ គ្រូបង្រៀនធម៌ ឬគ្រូបង្រៀនច្បាប់។ ខ្មែរលុប ឧ នៅត្រឹមតែ បាធ្យាយ ក៏មាន :
[អ៊ុ-បា-ធ្យាយ] ubathyeay
ឧបជ្ឈាយ៍ (ព.ពុ.)។ គ្រូបង្រៀនធម៌ ឬគ្រូបង្រៀនច្បាប់។ ខ្មែរលុប ឧ នៅត្រឹមតែ បាធ្យាយ ក៏មាន :
ព្យូហ៍សឹកដោយឧបាយ។
[អ៊ុ-បាយ] ubay
ល្បិច, ល្បិចល្បង, កិច្ចកល; ផ្លូវគំនិត; កលមាយា :
[កល់-អ៊ុ-បាយ] ubay
(ម.ព. ឧបាយកល)។
[អ៊ុ-បាយ-កល់] ubay
ល្បិចល្បងយ៉ាងល្អិត; ឧបាយបញ្ឆោត។
[អ៊ុ-ប៉ា-យ៉ៈ-កោ-សល់] ubay
សេចក្ដីឈ្លាសវៃក្នុងការប្រើឧបាយ :
[អ៊ុ-បាយ-បញ់-ឆោត] ubay
ការបញ្ឆោតដោយឧបាយ។
[អ៊ុ-បាយ-ព្យូ-សឹក] ubay
ព្យូហ៍សឹកដោយឧបាយ។
សេចក្ដីចង្អៀតចិត្ត, សេចក្ដីតឹងចិត្តខ្លាំង, សេចក្ដីតានតឹងចិត្ត :
[អ៊ុ-ប៉ា-យ៉ាស] ubayeas
សេចក្ដីចង្អៀតចិត្ត, សេចក្ដីតឹងចិត្តខ្លាំង, សេចក្ដីតានតឹងចិត្ត :
(អ.សិ.) ឧបទេសអក្សរសិល្ប៍មួយប្រភេទដែលកវី អ្នកនិពន្ធសរសេរអត្ថបទជាពាក្យរាយឬជាពាក្យកាព្យរិះគន់ គុណវិបត្តិនៃសីលធម៌ នយោបាយ ជាពិសេសរិះគន់បុគ្គលក្នុងសង្គម ដូចជានៅក្នុងរឿងតាថេននិងចៅសនជាដើម។
[អ៊ុ-ប៉ា-រ៉ម់-ភៈ-កៈ-ថា] aubarmopheakkaktha≈
(អ.សិ.) ឧបទេសអក្សរសិល្ប៍មួយប្រភេទដែលកវី អ្នកនិពន្ធសរសេរអត្ថបទជាពាក្យរាយឬជាពាក្យកាព្យរិះគន់ គុណវិបត្តិនៃសីលធម៌ នយោបាយ ជាពិសេសរិះគន់បុគ្គលក្នុងសង្គម ដូចជានៅក្នុងរឿងតាថេននិងចៅសនជាដើម។
សីលសម្រាប់ឧបាសក គឺនិច្ចសីល, ឧបោសថសីលឬអតិរេកសីល (សីល ៥, សីល ៨ឬ សីល ១០) :
[អ៊ុ-បា-សក់] ubasok
អ្នកអង្គុយជិតឱ្យប្រើប្រាស់, អ្នកបម្រើ, អ្នកប្រដិតប្រជីបម្រើបម្រាស់, សិស្សសាសនា។
[អ៊ុ-បា-សក់] ubasok
(ព.ពុ.) អ្នកដល់ព្រះរត្នត្រ័យជាទីពឹងឬជាទីរឭក គឺគ្រហស្ថដែលចូលកាន់ពុទ្ធសាសនាស៊ប់ ហើយកាន់សីលធម៌ខ្ជាប់ខ្ជួនតាមច្បាប់សម្រាប់ពុទ្ធសាសនិកជនជាគ្រហស្ថ (ខ្មែរហៅកាត់ខ្លីថា បាសក សំដៅសេចក្ដីថា "គ្រហស្ថ"។
[មៈ-ហា-អ៊ុ-បា-សក់] ubasok
ឧបាសកធំដែលចូលទៅជិតព្រះរតនត្រៃ ហើយបានបម្រើព្រះរតនត្រៃយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន :
[មៈ-ហា-អ៊ុ-បា-សិ-កា] ubasok
(ម.ព. មហាឧបាសក)។
[អ៊ុ-ប៉ា-សៈ-កៈ-គុន] ubasok
គុណធម៌សម្រាប់ឧបាសកឬរបស់ឧបាសក។ សព្វថ្ងៃច្រើនអានក្លាយជា អ៊ុ-បា-សក់-គុន។
[អ៊ុ-ប៉ា-សៈ-ក័ប-ប៉ៈ-ដិ-ប័ត] ubasok
ប្រតិបត្តិរបស់ឧបាសក។
[អ៊ុ-ប៉ា-សៈ-កៈ-ប្រៈ-តិ-ប័ត] ubasok
(ម.ព. ឧបាសកប្បដិបត្តិ)។
[អ៊ុ-ប៉ា-សៈ-កៈ-ភាប] ubasok
ភាពជាឧបាសក។ សព្វថ្ងៃច្រើនអានក្លាយជា អ៊ុ-បា-សក់-ភាប។
[អ៊ុ-ប៉ា-សៈ-កៈ-ស័ម-ប័ត] ubasok
ការបរិបូណ៌ដោយឧបាសកគុណ។ សព្វថ្ងៃច្រើនអានក្លាយជា អ៊ុ-បា-សក់-ស័ម-ប័ត។
[អ៊ុ-ប៉ា-សៈ-កៈ-ស័ម-ប៉ៈ-ទា] ubasok
(ម.ព. ឧបាសកសម្បត្តិ) សព្វថ្ងៃច្រើនអានក្លាយជា អ៊ុ-បា-សក់-ស័ម-ប៉ៈ-ទា។
[អ៊ុ-ប៉ា-សៈ-កៈ-សិល] ubasok
សីលសម្រាប់ឧបាសក គឺនិច្ចសីល, ឧបោសថសីលឬអតិរេកសីល (សីល ៥, សីល ៨ឬ សីល ១០) :
(ព.ពុ.) (ម.ព. ឧបាសក) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។
[អ៊ុ-ប៉ា-សៈ-កៈ—] aubasakkak—≈
(ព.ពុ.) (ម.ព. ឧបាសក) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។
(ម.ព. ឧបាសក)។
[អ៊ុ-បា-សិ-កា] aubaseka≈
(ម.ព. ឧបាសក)។
ថ្នាំកែរោគ ឱសថ អ្វីៗដែលធ្វើឱ្យស្រាកទុក្ខ អ្វីៗដែលកែបំបាត់ហេតុអាក្រក់។
[អ៊ុ-បា-ស្រៃ] aubasrey≈
ថ្នាំកែរោគ ឱសថ អ្វីៗដែលធ្វើឱ្យស្រាកទុក្ខ អ្វីៗដែលកែបំបាត់ហេតុអាក្រក់។
(ព.ខ្ព.) ឬ (ព.កា) ស្បែកជើងឬស្បែកជើងមួយសម្រាប់ :
[អ៊ុ-ប៉ា-ហៈ-ណៈ] ឬ [អ៊ុ-ប៉ា-ហន់] ubahon
(ព.ខ្ព.) ឬ (ព.កា) ស្បែកជើងឬស្បែកជើងមួយសម្រាប់ :
(ម.ព. ឧបាហន)។
[អ៊ុ-ប៉ា-ហៈ-ណា] aubahakna≈
(ម.ព. ឧបាហន)។
ដែលជាកណ្ដាល, ដែលព្រងើយកន្តើយ, ដែលមិនលម្អៀងទៅខាងណា :
[អ៊ុ-ប៉េក-ខា] ubekkha
ការតាំងចិត្តជាកណ្ដាល, សេចក្ដីព្រងើយកន្តើយ, ដំណើរមិនលម្អៀងទៅខាងណា :
[អ៊ុ-ប៉េក-ខា] ubekkha
(ព.ពុ) នេះជាប័ក្ខពួកនៃព្រហ្មវិហារធម៌បួន, រាប់រួមគឺ មេត្តា ការរាប់អានជិតដិតស្និទ្ធស្នាលនឹងគ្នា, ករុណា ការអាណិតអាសូរគ្នាទៅវិញទៅមក, មុទិតា ការរីករាយជានិច្ចចំពោះសេចក្ដីសុខ ចម្រើននៃអ្នកដទៃ, ឧបេក្ខា ការតាំងចិត្តជាកណ្ដាលៗស្មើៗ។ ព្រហ្មវិហារធម៌ទាំងបួននេះ ជាប្រភពនៃសន្តិ
[អ៊ុ-ប៉េក-ខា] ubekkha
ដែលជាកណ្ដាល, ដែលព្រងើយកន្តើយ, ដែលមិនលម្អៀងទៅខាងណា :
(ម.ព. ឧបេក្ខា)។
[អ៊ុ-ប៉េក-ខា-បា-រ៉ៈ-ម៉ី] aubekkhabarakmei≈
បារមីមួយក្នុងចំណោមបារមីទាំង១០ដែលព្រះពោធិសត្វក្នុងជាតិជាព្រះនារទបានបំពេញ ដោយការតាំងចិត្តនៅជាកណ្ដាល មិនល្អៀងទៅខាងណា។
[អ៊ុ-ប៉េក-ខា-ស័ម-ប៉ៈ-យុត] aubekkhasmobakyut≈
ចិត្តជាឧបេក្ខា។
[អ៊ុ-ប៉េក-ខា-សៈ-ហៈ-គត់] aubekkhasakhakkta≈
(ម.ព. ឧបេក្ខាសម្បយុត្ត)។
[អ៊ុ-ប៉េក-ក្សា] aubekksa≈
(ម.ព. ឧបេក្ខា)។
ឆន្ទឬកាព្យមានដំណើរសូរសព្ទបទលាំៗគ្នានឹងឥន្ទវជិរច្ឆន្ទ។ ជាឈ្មោះឆន្ទឬគាថាមួយយ៉ាង សម្រាប់ប្រើខាងភាសាសំស្ក្រឹតនិងបាលីដោយងាយ, ឬប្រើជាភាសាខ្មែរក៏បាន ប៉ុន្តែពិបាកតែងណាស់; បួនបាទ គឺបួនឃ្លាកាព្យជាមួយគាថា, ក្នុងបាទមួយៗ មាន ១១អក្សរ, ត្រង់អក្សរ ទី ១, ២, ៣ជា ជ គណៈ គឺគណៈដែលម
[អ៊ុ-ប៉េន-ទៈ-វៈ-ជិ-រ៉័ច-ឆ័ន] ubentvochirchchhantor
ឆន្ទឬកាព្យមានដំណើរសូរសព្ទបទលាំៗគ្នានឹងឥន្ទវជិរច្ឆន្ទ។ ជាឈ្មោះឆន្ទឬគាថាមួយយ៉ាង សម្រាប់ប្រើខាងភាសាសំស្ក្រឹតនិងបាលីដោយងាយ, ឬប្រើជាភាសាខ្មែរក៏បាន ប៉ុន្តែពិបាកតែងណាស់; បួនបាទ គឺបួនឃ្លាកាព្យជាមួយគាថា, ក្នុងបាទមួយៗ មាន ១១អក្សរ, ត្រង់អក្សរ ទី ១, ២, ៣ជា ជ គណៈ គឺគណៈដែលម
(ម.ព. ឧបេន្ទវជិរច្ឆន្ទ)។
[អ៊ុ-ប៉េន-ទៈ-វៈ-ជី] aubenteakveakchi≈
(ម.ព. ឧបេន្ទវជិរច្ឆន្ទ)។
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ] ឬ [អ៊ុ-បោ-សត់] ឬ [អ៊ុ-បោ-សុត] ubaosoth
សីលសម្រាប់រក្សាដើម្បីជម្រះចិត្ត។ (ព.ពុ.) សំដៅអដ្ឋង្គិកសីល (សីល៨) :
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ] ឬ [អ៊ុ-បោ-សត់] ឬ [អ៊ុ-បោ-សុត] ubaosoth
ថ្ងៃសម្រាប់រក្សាឧបោសថសីល (ថ្ងៃសីល) :
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ] ឬ [អ៊ុ-បោ-សត់] ឬ [អ៊ុ-បោ-សុត] ubaosoth
ការប្រជុំស្ដាប់បាតិមោក្ខរាល់តែកន្លះខែរបស់ភិក្ខុសង្ឃ (តាមលក្ខណៈក្នុងវិន័យ) :
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ-កាំ] ubaosoth
ការធ្វើឧបោសថរបស់ភិក្ខុសង្ឃ)។
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ-កាល] ubaosoth
កាលកំណត់ដែលត្រូវធ្វើឬត្រូវរក្សាឧបោសថសីល (ថ្ងៃឧបោសថ គឺថ្ងៃសីល)។
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថ័ង-គៈ] ubaosoth
អង្គនៃឧបោសថសីល។
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ-តិ-ថី] ឬ [អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ-ដិ-ថី] ubaosoth
ថ្ងៃឧបោសថ (ឧបោសថកាល)។
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ-ទិន] ubaosoth
(ម.ព. ឧបោសថតិថី)។
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ-រៈ-តៈ-ណា-រ៉ាម] ubaosoth
វត្តព្រះកែវក្នុងក្រុងភ្នំពេញសព្វថ្ងៃនេះ។
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ-សៈ-ម៉ា-ទាន] ubaosoth
ការទទួលឧបោសថសីល, ការកាន់ឧបោសថសីល។
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ-សិល] ubaosoth
សីលឧបោសថ (លទ្ធិពុទ្ធសាសនា សំដៅអដ្ឋង្គិកសីល; លទ្ធិក្រៅពីពុទ្ធសាសនាសំដៅសីលផ្សេង)។
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថៈ] ឬ [អ៊ុ-បោ-សត់] ឬ [អ៊ុ-បោ-សុត] ubaosoth
ឈ្មោះត្រកូលឬពូជនៃដំរីពួកមួយ :
ក្រុមវិន័យនិយាយអំពីឧបោសថ។
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថ័ក-ខ័ន-ធៈ-កៈ] aubaosakthkakhnotheakkak≈
ក្រុមវិន័យនិយាយអំពីឧបោសថ។
កិច្ចវត្តដែលត្រូវថែទាំរោងឧបោសថ (មានការបោសសម្អាតជាដើម, ការថែវិហារ)។
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថា-គា] ubaosthakear
រោងឧបោសថ៍ គឺអគារដែលមានពទ្ធសីមា សម្រាប់ភិក្ខុសង្ឃប្រជុំគ្នាធ្វើសង្ឃកម្មមានឧបោសថកម្មនិងបវារណាកម្មជាដើម សព្វថ្ងៃនេះខ្មែរហៅ ឧបោសថាគារ ថា វិហារ តាមទម្លាប់ហៅតៗគ្នាមក, វិហារ នេះកាលបើមាន ពទ្ធសីមា ហើយ លុះតែសង្ឃបានឱ្យសូត្របាលីញត្តិទុតិយកម្មវាចាមួយចប់សន្មតតាមពុទ្ធានុញ្ញា
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថា-គា-រៈ-វ័ត] ubaosthakear
កិច្ចវត្តដែលត្រូវថែទាំរោងឧបោសថ (មានការបោសសម្អាតជាដើម, ការថែវិហារ)។
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថិ-កៈ] ubaosothek
ដែលជាប់ទាក់ទងដោយថ្ងៃឧបោសថ ឬដែលមានក្នុងផ្ទៃឧបោសថ។
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថិ-កៈ] ubaosothek
អ្នករក្សាឧបោសថសីល :
(ម.ព. ឧបោសថិក)។
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថិ-កា] aubaosaktheka≈
(ម.ព. ឧបោសថិក)។
លាភដែលបព្វជិតត្រូវបានក្នុងថ្ងៃសីល (តាមកតិការបស់សង្ឃជាដើម)។
[អ៊ុ-បោ-សៈ-ថិ-កៈ] aubaosakthekak≈
(ម.ព. ឧបោសថិក)។
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថិ-កៈ-ជន់] aubaosakthekakchno≈
ជនអ្នកកាន់ឧបោសថសីល។
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថិ-កៈ-ទាន] aubaosakthekaktean≈
ទានដែលគេឱ្យក្នុងថ្ងៃសីល។
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថិ-កៈ-ភ័ត] aubaosakthekakphta≈
ភត្តដែលទាយកប្រគេនដល់បព្វជិតក្នុងថ្ងៃសីល។
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថិ-កៈ-លាប] aubaosakthekakleab≈
លាភដែលបព្វជិតត្រូវបានក្នុងថ្ងៃសីល (តាមកតិការបស់សង្ឃជាដើម)។
(ម.ព. ឧបោសថិក) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។
[អ៊ុ-ប៉ោ-សៈ-ថិ-កៈ—] aubaosakthekak—≈
(ម.ព. ឧបោសថិក) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។
[អ៊ុ-បោ-សៈ-ថៈ] aubaosakthak≈
(ម.ព. ឧបោសថ១)។
(ម.ព. ឧបោសថ{¥¥}១{££}) :
[អ៊ុ-បោស] aubaos≈
(ម.ព. ឧបោសថ១) :
(ម.ព. ឧបោសថ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។