ស្លឹករឹត

វចនានុក្រមខ្មែរ

ពាក្យខ្មែរ ការអាន និងអត្ថន័យ — បើកជាសាធារណៈ និងកែលម្អដោយអ្នកអាន។

៦៨,៣៦៩ ធាតុ

ឥរិយាបថនិយម នាម

[អិ-រ៉ិ-យ៉ា-ប៉ៈ-ថៈ-សៈ-ម៉ៈ-ភាប] aereyabakthaksakmakpheab≈

ការប្រើឥរិយាបថបួនស្មើល្អ។

ឥរិយាបថនិយម នាម

[អិ-រ៉ិ-យ៉ា-ប៉ៈ-ថៈ-សំ-ប័ត] aereyabakthaksambta≈

ការបរិបូណ៌ដោយឥរិយាបថ គឺឥរិយាបថទាំងបួនសមរម្យមិនឆ្គង។

ឥរិយាបថនិយម នាម

[អិ-រ៉ិ-យ៉ា-ប៉ៈ-ថៈ-សំ-ប័ន] aereyabakthaksambno≈

អ្នកដែលមានឥរិយាបថទាំងបួនសមរម្យ។

ឥរិយាបថនិយម នាម

[អិ-រ៉ិ-យ៉ា-ប៉ៈ-ថៈ-សំ-ប៉័ន-ណា] aereyabakthaksambnona≈

(ម.ព. ឥរិយាបថសម្បន្ន)។

ឥរិយាបថ—

(ម.ព. ឥរិយាបថ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥរិយាបថ— នាម

[អិ-រ៉ិ-យ៉ា-ប៉ៈ-ថៈ—] aereyabakthak—≈

(ម.ព. ឥរិយាបថ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥរុវេទ នាម

[អ៊ិ-រុ-វេត] iruvet

(ម.ព. វេទ)។

ឥលូវ គុណកិរិយា

[អិ-ឡូវ] iluv

(ម.ព. ឥឡូវ)។

ឥស

អស់កាលយូរ (លើកលែងប្រើយូរហើយ, ឃើញនៅមានតែក្នុងសិលាចារឹកនិងសាស្ត្រាបុរាណខ្លះបន្តិចបន្តួច)។

ឥស ធ.

[អិស] is

(ព.បុ.) អស់។

ឥស គុណនាម

[ទាំង-អិស] is

ទាំងអស់។

ឥស គុណនាម

[អិស-កាល-ដ-លង់] is

អស់កាលយូរ (លើកលែងប្រើយូរហើយ, ឃើញនៅមានតែក្នុងសិលាចារឹកនិងសាស្ត្រាបុរាណខ្លះបន្តិចបន្តួច)។

ឥសិ

ធម៌ឬច្បាប់ដែលឥសីបានថាទុកមក (រាប់ចូលក្នុងភាសិត ៤យ៉ាងក្នុងគម្ពីរពុទ្ធសាសនា)។

ឥសិ នាម

[អ៊ិ-សិ] ise

ឥសី ឬ ឫសី។

ឥសិ នាម

[រឹ-សិ-ប្រ-វេ-ទិត] ise

(ម.ព. ឥសិប្បវេទិត)។

ឥសិ នាម

[អ៊ិ-សិ-គៈ-ណៈ] ise

ពួកឥសី។

ឥសិ នាម

[អ៊ិ-សិ-គិ-លិ] ise

ឈ្មោះភ្នំមួយក្នុងពួកភ្នំក្រុងរាជគ្រឹះក្នុងមគធរដ្ឋ គឺរដ្ឋពិហារជាប់គ្នានឹងឧត្តរប្រទេស (ប្រទេសឥណ្ឌាសព្វថ្ងៃនេះ) មាននិយាយតំណាលក្នុងឥសិគិលិសូត្រ។

ឥសិ នាម

[អ៊ិ-សិ-គិ-លិ-សូត] ise

ឈ្មោះសូត្រមួយក្នុងសុត្តន្តបិដកនិយាយអំពីព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ៥០០អង្គដែលនៅអាស្រ័យនាភ្នំឥសិគិលិ (ក្នុងកាលពីព្រេងនាយ)។

ឥសិ នាម

[អ៊ិ-សិន-ធ] ise

(ម.ព. ឦសធរ)។

ឥសិ នាម

[អ៊ិ-សិ-ប៉ៈ-តៈ-ណៈ-មិ-គៈ-ទា-យៈ-វ័ន] ise

(ម.ព. ឥសិបតនៈ)។

ឥសិ នាម

[អ៊ិ-សិ-ប៉ៈ-តៈ-ណៈ] ise

ឈ្មោះភូមិប្រទេសមួយកន្លែងនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាប៉ែកកណ្ដាល ជាទីដែលព្រះសព្វញ្ញុពុទ្ធទ្រង់សម្ដែងធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រជាបឋមទេសនារបស់ព្រះអង្គ (ទីនោះសម័យបច្ចុប្បន្ននេះហៅ សាន៌ាថ Sarnath នៅជិតក្រុងពារាណសី)។

ឥសិ នាម

[អ៊ិ-សិ-ប័ព-ព័ជ-ជា] ise

ការបួសជាឥសី, ផ្នូសឥសី។

ឥសិ នាម

[អ៊ិ-សិ-ប័ព-ព័ជ-ជា] ise

(ម.ព. ឥសិបព្វជ្ជា)។

ឥសិ នាម

[អ៊ិ-សិ-ប៉ៈ-វេត] ise

ធម៌ឬច្បាប់ដែលឥសី (មានព្រះពុទ្ធជាដើម) សម្ដែងទុកមក។

ឥសិ នាម

[អ៊ិ-សិ-ភា-សិត] ise

ធម៌ឬច្បាប់ដែលឥសីបានថាទុកមក (រាប់ចូលក្នុងភាសិត ៤យ៉ាងក្នុងគម្ពីរពុទ្ធសាសនា)។

ឥសី

ពាក្យប្រើឃ្លាតក្លាយមកពី ឥសិ។

ឥសី នាម

[អ៊ិ-សី] isei

ពាក្យប្រើឃ្លាតក្លាយមកពី ឥសិ។

ឥសីភទ្ទ

ឋានន្តរមន្ត្រីចាងហ្វាងក្រុមបារគូបុរោហិត, ទី ឧកញ៉ាឬទី សម្ដេច ក៏មាន :

ឥសីភទ្ទ នាម

[អ៊ិ-សី-ភ័ត] iseiphott

ឋានន្តរមន្ត្រីចាងហ្វាងក្រុមបារគូបុរោហិត, ទី ឧកញ៉ាឬទី សម្ដេច ក៏មាន :

ឥសីភទ្រ នាម

[អ៊ិ-សី-ភ័ត] aiseiphta≈

(ម.ព. ឥសីភទ្ទ)។

ឥសីភេសជ្ជ

ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទសម្រាប់ប្រើជាថ្នាំរម្ងាប់រោគ :

ឥសីភេសជ្ជ នាម ១)

[អ៊ិ-សី-ភេ-ស័ច] iseiphesochch

ឈ្មោះថ្នាំរម្ងាប់រោគសម្រាប់ព្រះរាជាក្នុងបុរាណសម័យ។

ឥសីភេសជ្ជ នាម ២)

[អ៊ិ-សី-ភេ-ស័ច] iseiphesochch

ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទសម្រាប់ប្រើជាថ្នាំរម្ងាប់រោគ :

ឥសុការ

អ្នកធ្វើព្រួញ; អ្នកធ្វើគ្រឿងបាញ់គ្រប់យ៉ាង (មានធ្នូ, ស្នា ជាដើមព្រមទាំងសរគឺព្រួញនិងគ្រាប់សម្រាប់បាញ់ ផង)។

ឥសុការ នាម

[អ៊ិ-សុ-កា] isokar

អ្នកធ្វើព្រួញ; អ្នកធ្វើគ្រឿងបាញ់គ្រប់យ៉ាង (មានធ្នូ, ស្នា ជាដើមព្រមទាំងសរគឺព្រួញនិងគ្រាប់សម្រាប់បាញ់ ផង)។

ឥសុការស្ថាន នាម

[អ៊ិ-សុ-កា-រ៉ៈ-ស្ថាន] aisokaraksthan≈

កន្លែងធ្វើគ្រឿងបាញ់ :

ឥសូរ

ខ្មែរសម័យបុរាណប្រើពាក្យ ឥសូរ ឬ ឦសូរ នេះជាគោរមព្រះបរមនាមនៃក្សត្រិយ៍ទ្រង់រាជ្យក្នុងរជ្ជកាលខ្លះក៏មាន, ដូចជា ក្សត្រិយេសូរ, បរមេសូរ (តមកក្លាយជា បរមីសូរ ក៏មាន) រាមេសូរ, នរេសូរ (< សំ. ក្សត្រិយ, បរម, រាម, នរ + ឦឝរ) ជាដើម; ប្រើជាឋានន្តរមន្ត្រីក៏មាន, ដូចជា ពិពិធឦសូរ, ឥស

ឥសូរ គុណនាម

[អ៊ិ-សូ] ឬ [អី-សូ] isour

ដែលជាធំ, ជាចម្បង, ជាកំពូលលើគេ, ជាម្ចាស់លើគេ :

ឥសូរ នាម

[អ៊ិ-សូ] ឬ [អី-សូ] isour

ព្រះសិវៈ; អ្នកធំ; អ្នកដែលជាចម្បងលើសអស់អ្នកផង, ម្ចាស់លើគេ, ម្ចាស់ផែនដី (ក្សត្រិយ៍ទ្រង់រាជ្យ) ; ចៅហ្វាយធំ។ ព្រះឥសូរ ព្រះសិវៈ (ព្រះឥសូរ ឬ ព្រះសិវៈ នេះជាទេវតាឬជាព្រះស័ក្ដិសិទ្ធិវិសេសមួយអង្គរបស់ពួកព្រាហ្មណិក) :

ឥសូរ នាម

[អ៊ិ-សូ] ឬ [អី-សូ] isour

ខ្មែរសម័យបុរាណប្រើពាក្យ ឥសូរ ឬ ឦសូរ នេះជាគោរមព្រះបរមនាមនៃក្សត្រិយ៍ទ្រង់រាជ្យក្នុងរជ្ជកាលខ្លះក៏មាន, ដូចជា ក្សត្រិយេសូរ, បរមេសូរ (តមកក្លាយជា បរមីសូរ ក៏មាន) រាមេសូរ, នរេសូរ (< សំ. ក្សត្រិយ, បរម, រាម, នរ + ឦឝរ) ជាដើម; ប្រើជាឋានន្តរមន្ត្រីក៏មាន, ដូចជា ពិពិធឦសូរ, ឥស

ឥស្សរ គុ., ន.

[អ៊ិស-សៈ-រ៉ៈ] issar

ឥសូរ។

ឥស្សរ នាម

[អ៊ិស-សៈ-រ៉ៈ-ចិត] issar

ដំណើរស្រេចនឹងចិត្ត។

ឥស្សរ នាម

[អ៊ិស-សៈ-រ៉ៈ-ជន់] issar

ជនឬបុគ្គលជាឥស្សរៈ (អ្នកធំ)។

ឥស្សរ នាម

[អ៊ិស-សៈ-រ៉ៈ-បុក-គល់] issar

(ម.ព. ឥស្សរជន)។

ឥស្សរ នាម

[អ៊ិស-សៈ-រ៉ៈ-ភាប] issar

ភាពនៃអ្នកធំ; ភាវៈជាឥស្សរៈ។

ឥស្សរ នាម

[អ៊ិស-សៈ-រ៉ៈ-ស័ប] issar

សព្ទឬពាក្យសម្រាប់និយាយទៅរកឥស្សរជន (ដូចជា ខ្ញុំប្របាទ, ប្របាទម្ចាស់ ជាដើម)។

ឥស្សរ នាម

[អ៊ិស-សៈ-រ៉ា-ធិ-ប៉ៈ-ដី] issar

អធិបតីនៃពួកឥស្សរជន។

ឥស្សរ នាម

[អ៊ិស-សៈ-រ៉ា-នុ-ភាប] issar

អានុភាពនៃអ្នកធំ។

ឥស្សរា—

(ម.ព. ឥស្សរ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥស្សរា— នាម

[អ៊ិស-សៈ-រ៉ា—] aissakra—≈

(ម.ព. ឥស្សរ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥស្សរិយ នាម

[អ៊ិស-សៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ] issariy

ភាវៈជាធំ, ជាចម្បង; ដំណើរជាធំលើសលែង; ភាពឬភាវៈនៃអ្នកធំ, នៃអ្នកជាម្ចាស់គេ :

ឥស្សរិយយស

អ្នកមានយសខ្ពង់ខ្ពស់។ គ្រឿងតម្កើងយសៈ :

ឥស្សរិយយស នាម

[អ៊ិស-សៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-យស់] issoriyoyos

អ្នកមានយសខ្ពង់ខ្ពស់។ គ្រឿងតម្កើងយសៈ :

ឥស្សរិយា—

(ម.ព. ឥស្សរិយ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥស្សរិយា— នាម

[អ៊ិស-សៈ-រ៉ិ-យ៉ា—] aissakreya—≈

(ម.ព. ឥស្សរិយ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥស្សរិយៈ នាម

[អ៊ិស-សៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ] aissakreyak≈

(ម.ព. ឥស្សរិយ)។

ឥស្សរិយៈ នាម

[អ៊ិស-សៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-ស័ក] aissakreyakska≈

ស័ក្ដិធំលើសលែង។

ឥស្សរិយៈ នាម

[អ៊ិស-សៈ-រ៉ិ-យ៉ា-ភៈ-រៈ-ណៈ] aissakreyapheakreaknak≈

គ្រឿងប្រដាប់តម្កើងយសឬគ្រឿងប្រដាប់ជាកិត្តិយស :

ឥស្សរិយៈ នាម

[អ៊ិស-សៈ-រ៉ិ-យ៉ា-ភ] aissakreyapho≈

(ម.ព. ឥស្សរិយាភរណៈ)។

ឥស្សរិយ—

(ម.ព. ឥស្សរិយ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥស្សរិយ— នាម

[អ៊ិស-សៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ—] aissakreyak—≈

(ម.ព. ឥស្សរិយ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥស្សរៈ

សម័យដែលមានចលនាឥស្សរៈនាទសវត្សរ៍១៩៤០។ (ព.សា.) ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន ពាក្យនេះគេប្រើសំដៅដល់កាលកន្លងពីមុនយូរមកហើយ :

ឥស្សរៈ គុ., ន.

[អ៊ិស-សៈ-រ៉ៈ] aissakrak≈

(ម.ព. ឥស្សរ)។

ឥស្សរៈ នាម

[ជំ-នាន់-អ៊ិស-សៈ-រ៉ៈ] chumneanaissakrak≈

សម័យដែលមានចលនាឥស្សរៈនាទសវត្សរ៍១៩៤០។ (ព.សា.) ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន ពាក្យនេះគេប្រើសំដៅដល់កាលកន្លងពីមុនយូរមកហើយ :

ឥស្សរ—

(ម.ព. ឥស្សរ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥស្សរ— នាម

[អ៊ិស-សៈ-រ៉ៈ—] aissakrak—≈

(ម.ព. ឥស្សរ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥស្សា

សេចក្ដីច្រណែន; សេចក្ដីឈ្នានីស (ឫស្យា) :

ឥស្សា នាម

[អ៊ិស-សា] issa

សេចក្ដីច្រណែន; សេចក្ដីឈ្នានីស (ឫស្យា) :

ឥឡា

ពាក្យសាមញ្ញសម្រាប់និយាយផ្សំនឹងពាក្យ ឥឡូវ ថា ឥឡូវឥឡា សម័យថ្មីៗនេះ :

ឥឡា បុព្វបទ

[អិ-ឡា] ឬ [អី-ឡា] ila

ពាក្យសាមញ្ញសម្រាប់និយាយផ្សំនឹងពាក្យ ឥឡូវ ថា ឥឡូវឥឡា សម័យថ្មីៗនេះ :

ឥឡូវ

សព្ទប្រាប់សេចក្ដីជាបច្ចុប្បន្នកាលថា "កាលនេះ, វេលានេះ" :

ឥឡូវ គុណកិរិយា

[អី-ឡូវ] ឬ [អិ-ឡូវ] alov

សព្ទប្រាប់សេចក្ដីជាបច្ចុប្បន្នកាលថា "កាលនេះ, វេលានេះ" :

ឥឡូវនេះ គុណកិរិយា

[អី-ឡូវ-និះ] aeilouvnieah≈

(ម.ព. ឥឡូវ)។

ឦទិសនាម នាម

[អ៊ី-ទិ-សៈ-នាម] aitisakneam≈

(ម.ព. សទិសសូរ)។

ឦស

ឥស្សរភាព។

ឦស នាម

[អ៊ី-សៈ] is

អ្នកធំ អធិប, អធិបតី, អ្នកដែលជាម្ចាស់លើគេ។

ឦស នាម

[អ៊ី-សៈ-ភាប] is

ឥស្សរភាព។

ឦសធរ

ឈ្មោះភ្នំមួយក្នុងពួកភ្នំសត្តបរិភណ្ឌ (ហៅ ឥសិន្ធរ ក៏បាន ខ្មែរប្រើពាក្យនេះជាងថា ភ្នំឥសិន្ធរ)។

ឦសធរ នាម

[អ៊ី-សៈ-ធ] isathor

ឈ្មោះភ្នំមួយក្នុងពួកភ្នំសត្តបរិភណ្ឌ (ហៅ ឥសិន្ធរ ក៏បាន ខ្មែរប្រើពាក្យនេះជាងថា ភ្នំឥសិន្ធរ)។

ឦសាន

ទិសព្រះឥសូរ គឺទិសតូចឬទិសជ្រុងត្រង់ចន្លោះទិសឧត្តរនិងទិសបូព៌។

ឦសាន នាម

[អ៊ី-សាន] isan

ព្រះឥសូរ; ពន្លឺ; លម្អ។

ឦសាន នាម

[ទឹស-អី-សាន] isan

ទិសព្រះឥសូរ គឺទិសតូចឬទិសជ្រុងត្រង់ចន្លោះទិសឧត្តរនិងទិសបូព៌។

ឦសូរ នាម

[អ៊ី-សូ] ឬ [អី-សូ] isour

(ម.ព. ឥសូរ)។

ឦស្វរៈ នាម

[អ៊ី-ស្វៈ-រ៉ៈ] isvareak

ដូចគ្នានឹង ឥស្សរៈ, ឥសូរ។

ឦស–

ពាក្យកាព្យឬឋានន្តរមន្ត្រី, ខ្មែរបុរាណច្រើនរៀង ឦស ភ្ជាប់ពីខាងចុងសព្ទដទៃដែលមានចុងសព្ទជាស្រៈ អ, ផ្លាស់ ឦស ជា ឯស តាមវិធីសន្ធិសំស្ក្រឹត, ប្រើជា គុ. ក៏មាន, ប្រើជា សកត្ថ ឬ បទបូរណៈ គឺគ្រាន់តែរៀងភ្ចាប់មកសម្រួលពាក្យមិនសំដៅសេចក្ដីរបស់សព្ទ ឦស ក៏មាន, ដូចជា នគរេស "ក្រុងធំ"

ឦស– នាម

[—អ៊ី-សៈ] —aisak≈

ពាក្យកាព្យឬឋានន្តរមន្ត្រី, ខ្មែរបុរាណច្រើនរៀង ឦស ភ្ជាប់ពីខាងចុងសព្ទដទៃដែលមានចុងសព្ទជាស្រៈ អ, ផ្លាស់ ឦស ជា ឯស តាមវិធីសន្ធិសំស្ក្រឹត, ប្រើជា គុ. ក៏មាន, ប្រើជា សកត្ថ ឬ បទបូរណៈ គឺគ្រាន់តែរៀងភ្ចាប់មកសម្រួលពាក្យមិនសំដៅសេចក្ដីរបស់សព្ទ ឦស ក៏មាន, ដូចជា នគរេស "ក្រុងធំ"

ឧក

(ព.ប្រ.) អុកចត្រង្គ ចាប់កូនចត្រង្គប៉ែកខាងខ្លួនមួយកូនទង្គិចលើក្ដារចត្រង្គត្រង់ក្រឡាដែលត្រូវអុក ស្រែកថា អុក! (ច្រើនប្រើសំឡេងខ្ពស់វែង អុ៎ក!)។ ជួនកាលលេងចត្រង្គក៏ហៅ អុកចត្រង្គ ដែរ :