ឆន្ទឬកាព្យមានដំណើរសូរសព្ទបទដ៏រុងរឿងប្រៀបប្រដូចអាវុធពេជ្ររបស់ព្រះឥន្ទ។ ជាឈ្មោះឆន្ទឬគាថាមួយយ៉ាង សម្រាប់ប្រើបានងាយខាងភាសាសំស្ក្រឹតនិងបាលីឬប្រើជាភាសាខ្មែរក៏បាន ប៉ុន្តែពិបាកតែងណាស់, បួនបាទគឺបួនឃ្លាកាព្យជាមួយគាថា, ក្នុងបាទមួយៗមាន ១១អក្សរ, ត្រង់អក្សរទី ១, ២, ៣និងទី ៤
[អិន-ទៈ-វៈ-ជិ-រ័ច-ឆ័ន]
intovochirchchhontor
ឆន្ទឬកាព្យមានដំណើរសូរសព្ទបទដ៏រុងរឿងប្រៀបប្រដូចអាវុធពេជ្ររបស់ព្រះឥន្ទ។ ជាឈ្មោះឆន្ទឬគាថាមួយយ៉ាង សម្រាប់ប្រើបានងាយខាងភាសាសំស្ក្រឹតនិងបាលីឬប្រើជាភាសាខ្មែរក៏បាន ប៉ុន្តែពិបាកតែងណាស់, បួនបាទគឺបួនឃ្លាកាព្យជាមួយគាថា, ក្នុងបាទមួយៗមាន ១១អក្សរ, ត្រង់អក្សរទី ១, ២, ៣និងទី ៤
(ម.ព. ឥន្ទវជិរច្ឆន្ទ)។
[អិន-ទៈ-វៈ-ជី]
aenteakveakchi≈
(ម.ព. ឥន្ទវជិរច្ឆន្ទ)។
(ម.ព. ឥន្ទវង្ស)។
[អិន-ទៈ-វ័ង-ស័ច-ឆ័ន]
aenteakvngoschachhno≈
(ម.ព. ឥន្ទវង្ស)។
អាវុធព្រះឥន្ទ; ឥន្ទធនូ។
[អិន-ទា-វុត]
inteavuth
អាវុធព្រះឥន្ទ; ឥន្ទធនូ។
ព្រះចន្ទ។
[អ៊ិន-ទុ] ឬ [អិន-ទុ]
intu
ព្រះចន្ទ។
ព្រះឥន្ទដែលនិម្មិតមកជាយក្ស។
[អិន]
aen≈
(ម.ព. ឥន្ទ)។
[អិន-ទៈ-បុ-រ៉ស់]
aenteakborsa≈
ព្រះឥន្ទដែលនិម្មិតមកជាបុរស។
[អិន-ត័ប-ប៉ៈ-ដិ-រូប]
aentbabakderub≈
(ម.ព. ឥន្ទប្បដិមា ក្នុង បដិមា)។
[អិន-ទៈ-ព្រាម]
aenteakpream≈
ព្រះឥន្ទដែលនិម្មិតមកជាព្រាហ្មណ៍។
[អិន-ទៈ-យ័ក]
aenteakyk≈
ព្រះឥន្ទដែលនិម្មិតមកជាយក្ស។
[អិន-ទ្រៈ-និ-រ៉ៈ-មិត]
aentreaknirakmit≈
(ម.ព. ឥន្ទនិម្មិត)។
[អិន-ទ្រៈ-ប័ក-សី]
aentreakbkasei≈
ព្រះឥន្ទដែលនិម្មិតមកជាបក្សី។
ឈ្មោះដុំថ្មដែលជាគោលត្រង់កណ្ដាលឬជាផ្ចិតនៃខណ្ឌសីមា ហៅថា សីមាឥន្ទ្រកីល ឬហៅកាត់ខ្លីថា សីមាកីល ក៏បាន; ដុំថ្មនេះពុំរាប់ថាជានិមិត្តនៃខណ្ឌសីមាឡើយ។ ថ្មគោលនេះប្រហែលជាក្នុងបុរាណសម័យ, កាលដែលមានប្រើសីមាធំៗនៅឡើយ, លោកបោះទុកជាគ្រឿងសម្គាល់ទីពាក់កណ្ដាលឬផ្ចិតនៃសីមារបស់លោកទេដឹង (
[អិន-ទ្រៈ-កិល]
aentreakkel≈
សសរគោល; គោលដែលបោះឬដាំទុកជាគ្រឿងសម្គាល់ផ្ចិតកណ្ដាលឬព្រំប្រទល់នៃដី, នគរ, ដែន, ខេត្ត, ស្រុក ជាដើម; ធរណីទ្វារធំៗ។
[អិន-ទ្រៈ-កិល]
aentreakkel≈
ឈ្មោះដុំថ្មដែលជាគោលត្រង់កណ្ដាលឬជាផ្ចិតនៃខណ្ឌសីមា ហៅថា សីមាឥន្ទ្រកីល ឬហៅកាត់ខ្លីថា សីមាកីល ក៏បាន; ដុំថ្មនេះពុំរាប់ថាជានិមិត្តនៃខណ្ឌសីមាឡើយ។ ថ្មគោលនេះប្រហែលជាក្នុងបុរាណសម័យ, កាលដែលមានប្រើសីមាធំៗនៅឡើយ, លោកបោះទុកជាគ្រឿងសម្គាល់ទីពាក់កណ្ដាលឬផ្ចិតនៃសីមារបស់លោកទេដឹង (
ឈ្មោះម្នាស់មួយប្រភេទ ផ្លែតូចៗ ភ្នែកញឹក សាច់ស្និទ្ធ មានរសផ្អែមពីសា :
[អិន-ទ្រៈ-ជិត]
aentreakchit≈
ឈ្មោះយក្សម្នាក់ជាបុត្រនៃរាពណ៍ (មាននិយាយក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍) ; ហៅ ឥន្ទជិត ក៏បាន។
[អិន-ទ្រៈ-ជិត]
aentreakchit≈
ឈ្មោះកាព្យឬបទមួយប្រភេទ ហៅថា កាព្យឥន្ទ្រជិត ឬ បទឥន្ទ្រជិត មានលក្ខណៈដូចគ្នានឹងបទព្រហ្មគីតិប៉ុន្តែមានដំណើរបទលោតៗ (ច្រើនហៅ បទឥន្ទជិត ជាង)។
[អិន-ទ្រៈ-ជិត]
aentreakchit≈
ឈ្មោះម្នាស់មួយប្រភេទ ផ្លែតូចៗ ភ្នែកញឹក សាច់ស្និទ្ធ មានរសផ្អែមពីសា :
(ម.ព. ឥន្ទបត្ត)។
[អិន-ទ្រៈ-ប្រាស់]
aentreakbreas≈
(ម.ព. ឥន្ទបត្ត)។
(ម.ព. ឥន្ទ{¥¥}២{££})។
[អ៊ិន-ទ្រា]
aintrea≈
(ម.ព. ឥន្ទ២)។
(ម.ព. ឥន្ទ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។
[អិន-ទ្រា—]
aentrea—≈
(ម.ព. ឥន្ទ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។
ឥន្ទ្រិយគឺឧបេក្ខា។
[អិន-ទ្រី]
aentri≈
ភាវៈជាធំ, ឥស្សរភាព; អានុភាព, អំណាច; គុណានុភាពឬគុណសម្បត្តិរបស់ព្រះឥន្ទ្រឬដែលជាប់ទាក់ទងអំពីព្រះឥន្ទ្រមក; រូបកាយ; កម្លាំង, កម្លាំងកាយ; សេចក្ដីដឹង, ប្រាជ្ញា; អារម្មណ៍; មុខការ, នាទី; អាយតនៈខាងក្នុង, ប្រសាទឬប្រសាទរូប :
[អិន-ទ្រី]
aentri≈
សព្ទនេះមានន័យច្រើនយ៉ាងណាស់, (ព.ពុ.) ប្រាប់ថាអ្វីដែលជាធំតាមមុខតាមនាទីរបស់ខ្លួនឬដែលមានបែបភាពផ្សេងដោយឡែកហៅថា ឥន្ទ្រិយ, ដូចជា ភ្នែក ហៅ ចក្ខុន្ទ្រិយ; ត្រចៀក ហៅ សោតិន្ទ្រិយ; ច្រមុះ ហៅ ឃានិន្ទ្រិយ; អណ្ដាត ហៅ ជីវ្ហិន្ទ្រិយ; កាយ ហៅ កាយិន្ទ្រិយ; មនោ ឬ ចិត្ត ហៅ មនិន្ទ្រិ
[កៈ-មេ-រ៉ន-ទ្រី]
kakmernotri≈
ក, ដៃ, ជើង, វច្ចមគ្គ, បស្សាវមគ្គ។
[កា-យិន-ទ្រី]
kayintri≈
ឥន្ទ្រិយគឺស្បែក។
[ឃា-និន-ទ្រី]
kheanintri≈
ឥន្ទ្រិយគឺច្រមុះ។
[ជិវ-ហិន-ទ្រី]
chivhentri≈
ឥន្ទ្រិយគឺអណ្ដាត។
[ជ្ញា-នេន-ទ្រី]
chnheanentri≈
ភ្នែក, ត្រចៀក, ច្រមុះ, អណ្ដាត, ស្បែក។
[ទុក-ខិន-ទ្រី]
tukkhentri≈
ឥន្ទ្រិយគឺសេចក្ដីទុក្ខ។
[ទោ-ម៉ៈ-ណ័ស-សិន-ទ្រី]
tomaknsasentri≈
ឥន្ទ្រិយគឺទោមនស្ស។
[ប៉័ញ-ញិន-ទ្រី]
bnhonhintri≈
ឥន្ទ្រិយគឺបញ្ញា។
[ប៉ុ-រ៉ិ-សិន-ទ្រី]
boresentri≈
ឥន្ទ្រិយគឺបុរស។
[វី-រិ-យិន-ទ្រី]
viriyintri≈
ឥន្ទ្រិយគឺវីរិយ។
[សៈ-តិន-ទ្រី]
saktentri≈
ឥន្ទ្រិយគឺសតិ។
[សៈ-ម៉ា-ធិន-ទ្រី]
sakmathintri≈
ឥន្ទ្រិយគឺសមាធិ។
[សុ-ខិន-ទ្រី]
sokhentri≈
ឥន្ទ្រិយគឺសេចក្ដីសុខ។
[សោ-តិន-ទ្រី]
saotentri≈
ឥន្ទ្រិយគឺត្រចៀក។
[សោ-ម៉ៈ-ណ័ស-សិន-ទ្រី]
saomaknsasentri≈
ឥន្ទ្រិយគឺសោមនស្ស។
[អង់-គេន-ទ្រី]
angkentri≈
(ម.ព. ឥន្ទ្រិយាង្គ)។
[អន់-តៈ-រេន-ទ្រី]
antakrentri≈
ចិត្ត។
[អ៊ិត-ថិន-ទ្រី]
aitthentri≈
ឥន្ទ្រិយគឺស្ត្រី។
[អិន-ទ្រិ-យ៉ៈ-គោ-ច]
aentriyakkocha≈
ដំណើរ, ខេត្តនៃអារម្មណ៍ឬនៃការដឹង។ ដំណើរនៃឥន្ទ្រិយគឺ ភ្នែក ត្រចៀក ច្រមុះ អណ្ដាត កាយ ចិត្ត។
[អិន-ទ្រិ-យ៉ៈ-សង់-វ៉]
aentriyaksngova≈
ការសង្រួមឥន្ទ្រិយ គឺការប្រុងប្រយ័ត្នអាយតនៈខាងក្នុងទាំង៦មានភ្នែកជាដើម។
[អិន-ទ្រិ-យៈ-ស័ង-វ៉ៈ-រ៉ៈ-សិល]
aentriyeaksngovakraksel≈
សីលដែលបរិសុទ្ធព្រោះការប្រុងប្រយ័ត្នអាយតនៈខាងក្នុង។
[អិន-ទ្រិ-យៈ-ស័ង-វ៉ៈ-រ៉ៈ]
aentriyeaksngovakrak≈
(ម.ព. ឥន្ទ្រិយសង្វរ)។
[អិន-ទ្រិ-យាង]
aentriyeang≈
អង្គនៃឥន្ទ្រិយឬឥន្ទ្រិយដែលចែកជាពួក, មាន ៣យ៉ាងគឺ ភ្នែក, ត្រចៀក, ច្រមុះ, អណ្ដាត, ស្បែក ហៅ ជ្ញានេន្ទ្រិយ (< ជ្ញាន "ការដឹង" + ឥន្ទ្រិយ "ភាវៈជាធំ") ; ក, ដៃ, ជើង, វច្ចមគ្គ, បស្សាវមគ្គ ហៅ កម៌េន្ទ្រិយ (< កម៌ "កិច្ចការ, ការងារ" + ឥន្ទ្រិយ) ; ចិត្ត ហៅ អន្តរេន្ទ្រិយ (< អ
[អ៊ុ-ប៉េក-ខិន-ទ្រី]
aubekkhentri≈
ឥន្ទ្រិយគឺឧបេក្ខា។
(អ.សិ.) រូបារម្មណ៍ក្នុងអត្ថបទកំណាព្យ អត្ថបទពាក្យរាយ ដែលកើតឡើងតាមរយៈពាក្យពេចន៍ ឃ្លាប្រយោគ ដែលធ្វើឱ្យឥន្ទ្រិយនានា (ចាប់ពីពីរឡើងទៅ) របស់អ្នកអាន អ្នកស្ដាប់ទទួលអារម្មណ៍រំភើប :
[អិន-ទ្រិ-យ៉ៈ-រូ-ប៉ា-រ៉ម់]
aentriyakrubarmo≈
(អ.សិ.) រូបារម្មណ៍ក្នុងអត្ថបទកំណាព្យ អត្ថបទពាក្យរាយ ដែលកើតឡើងតាមរយៈពាក្យពេចន៍ ឃ្លាប្រយោគ ដែលធ្វើឱ្យឥន្ទ្រិយនានា (ចាប់ពីពីរឡើងទៅ) របស់អ្នកអាន អ្នកស្ដាប់ទទួលអារម្មណ៍រំភើប :
(ម.ព. ឥន្ទ្រិយ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។
[អិន-ទ្រិ-យ៉ៈ—]
aentriyak—≈
(ម.ព. ឥន្ទ្រិយ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។
ពួកអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រសម័យបច្ចុប្បន្នច្រើនហៅបក្សីមួយប្រភេទដែលភាសាបារាំងសែសហៅ អែគ្លើ (Aigle) ថា សត្វឥន្ទ្រី។
[អិន-ទ្រី]
aentri≈
ឈ្មោះបក្សីមួយប្រភេទ មានរូបសណ្ឋានស្រដៀងនឹងរអាត ប៉ុន្តែមាឌធំសម្បើម; ជាពួកបក្សីមំសភ័ក្ខ; មាននិយាយក្នុងរឿងបុរាណថាច្រើនមាននៅទីប្រជុំភ្នំហិមពាន្ត (ហិមាល័យ)។
[អិន-ទ្រី]
aentri≈
ពួកអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រសម័យបច្ចុប្បន្នច្រើនហៅបក្សីមួយប្រភេទដែលភាសាបារាំងសែសហៅ អែគ្លើ (Aigle) ថា សត្វឥន្ទ្រី។
(ម.ព. ឥន្ទាវុធ)។
[អិន-ទ្រី]
aentri≈
(ម.ព. ឥន្ទ្រិយ២)។
[អិន-ទ្រា-ទិត]
aentreatit≈
ដួងពន្លឺដែលមានរស្មីចាំងជះដាច់គេក្នុងលោក រកដួងពន្លឺដទៃដែលមានរស្មីស្មើពុំបាន។
[អិន-ទ្រា-យុត]
aentreayut≈
(ម.ព. ឥន្ទាវុធ)។
(ម.ព. ឥន្ទ{¥¥}២{££}) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។
[អិន-ទ្រៈ—]
aentreak—≈
(ម.ព. ឥន្ទ២) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។
(ម.ព. ឥន្ទ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។
[អិន-ទៈ—]
aenteak—≈
(ម.ព. ឥន្ទ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។
[អិន-ធៈ-នៈ]
aentheakneak≈
(ម.ព. ឥន្ធនៈ)។
របស់ឬគ្រឿងសម្រាប់ដុត។
[អិន-ធៈ-នៈ-ភ័ន]
aentheakneakphno≈
របស់ឬគ្រឿងសម្រាប់ដុត។
របស់ឬគ្រឿងសម្រាប់ដុត។
[អិន-ធៈ-នៈ-វ័ត-ថុ]
aentheakneakvtatho≈
របស់ឬគ្រឿងសម្រាប់ដុត។
(ម.ព. ធ្យូងថ្ម)។
[អិន-ធៈ-នៈ-សិ-ឡា]
aentheakneaksela≈
(ម.ព. ធ្យូងថ្ម)។
របស់សម្រាប់ដុត; គ្រឿងដុត (មានឧសជាដើម) ; ប្រើជា ឥន្ធនវត្ថុ ឬ ភណ្ឌ ក៏បាន។
[អិន-ធៈ-នៈ]
inthoneak
របស់សម្រាប់ដុត; គ្រឿងដុត (មានឧសជាដើម) ; ប្រើជា ឥន្ធនវត្ថុ ឬ ភណ្ឌ ក៏បាន។
មេឃ, ពពក; សមុទ្រ។
[អ៊ិ-រ៉ា]
irea
ទឹក; អាហារ; គ្រឿងផឹក; សុរា; សរស្វតីទេវី; ស្ត្រីឆើតឆាយ។
[អ៊ិ-រ៉ា-ច]
irea
ព្រិល, ភ្លៀងធ្លាក់ព្រិល។
[អ៊ិ-រ៉ា-វៈ-ដី]
irea
ឈ្មោះនទីមួយក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា។
[អ៊ិ-រ៉ា-វាត់]
irea
មេឃ, ពពក; សមុទ្រ។
មានឫកពាសមរម្យ។
[អិ-រ៉ិ-យ៉ា]
iriyea
អាការៈកម្រើក; ការកម្រើកអង្គាវយវៈ មានលើកដៃជើងជាដើម, ការផ្លាស់ប្រែលំនាំមានងាកបែរជាដើម; ឫក, ឫកពា, កិរិយា, លំនាំឫកពា :
[មាន-អិ-រ៉ិ-យ៉ា-សំ-រំ]
iriyea
មានឫកពាសមរម្យ។
ផ្លូវឬគន្លងនៃឥរិយា គឺការដើរ, ឈរ, អង្គុយ, ដេក :
[អិ-រ៉ិ-យ៉ា-បត់]
iriyeaboth
ផ្លូវឬគន្លងនៃឥរិយា គឺការដើរ, ឈរ, អង្គុយ, ដេក :
(ម.ព. ឥរិយាបថសម្បន្ន)។
[អិ-រ៉ិ-យ៉ា-បត់-និ-យំ]
aereyabtaniyum≈
(ទស្សនៈ.) ទ្រឹស្ដីដែលអះអាងថា ឥរិយាបថមនុស្សនិងសត្វអាចត្រូវបានបកស្រាយក្នុងលក្ខខណ្ឌមួយដោយមិនគិតអំពីគំនិតឬអារម្មណ៍ និងអះអាងថា ចិត្តវិបល្លាស គេអាចព្យាបាលបានតាមរយៈការផ្លាស់ប្ដូរគំរូឥរិយាបថផ្សេងៗ។ ក្នុងន័យទូលាយ ឥរិយាបថនិយម គឺជាទស្សនៈដែលយល់ថា ឥរិយាបថគឺជាមូលដ្ឋានក្នុងក
[សំ-រ៉ាច់-អិ-រ៉ិ-យ៉ា-បត់-ដេក]
samrachaereyabtadek≈
សម្រេចការដេក (ដេក)។
[អិ-រ៉ិ-យ៉ា-ប៉ៈ-ថៈ-ចា]
aereyabakthakcha≈
ការសម្រេចឬប្រើឥរិយាបថ។
[អិ-រ៉ិ-យ៉ា-ប៉ៈ-ថៈ-ប៉ៈ-រ៉ិ-វាត់]
aereyabakthakbakreveat≈
ការផ្លាស់ឥរិយាបថ។
[អិ-រ៉ិ-យ៉ា-ប៉ៈ-ថៈ-ប-រ៉ិ-ហា]
aereyabakthakbareha≈
ការរក្សាឥរិយាបថ គឺការចេះលៃឥរិយាបថទាំងបួន។
[អិ-រ៉ិ-យ៉ា-ប៉ៈ-ថៈ-រោក]
aereyabakthakrok≈
រោគដែលកើតព្រោះការប្រើឥរិយាបថពុំស្មើ មានអង្គុយច្រើនពេកជាដើម (ហៅ វិសមបរិហារជាពាធ ក៏បាន)។
[អិ-រ៉ិ-យ៉ា-ប៉ៈ-ថៈ-វិ-សៈ-ម៉ៈ-ភាប]
aereyabakthakvisakmakpheab≈
ភាវៈមិនស្មើនៃឥរិយាបថ គឺការប្រើឥរិយាបថបួនពុំស្មើ។