ស្លឹករឹត

វចនានុក្រមខ្មែរ

ពាក្យខ្មែរ ការអាន និងអត្ថន័យ — បើកជាសាធារណៈ និងកែលម្អដោយអ្នកអាន។

៦៨,៣៦៩ ធាតុ

ឥន្ទវជិរច្ឆន្ទ

ឆន្ទឬកាព្យមានដំណើរសូរសព្ទបទដ៏រុងរឿងប្រៀបប្រដូចអាវុធពេជ្ររបស់ព្រះឥន្ទ។ ជាឈ្មោះឆន្ទឬគាថាមួយយ៉ាង សម្រាប់ប្រើបានងាយខាងភាសាសំស្ក្រឹតនិងបាលីឬប្រើជាភាសាខ្មែរក៏បាន ប៉ុន្តែពិបាកតែងណាស់, បួនបាទគឺបួនឃ្លាកាព្យជាមួយគាថា, ក្នុងបាទមួយៗមាន ១១អក្សរ, ត្រង់អក្សរទី ១, ២, ៣និងទី ៤

ឥន្ទវជិរច្ឆន្ទ នាម

[អិន-ទៈ-វៈ-ជិ-រ័ច-ឆ័ន] intovochirchchhontor

ឆន្ទឬកាព្យមានដំណើរសូរសព្ទបទដ៏រុងរឿងប្រៀបប្រដូចអាវុធពេជ្ររបស់ព្រះឥន្ទ។ ជាឈ្មោះឆន្ទឬគាថាមួយយ៉ាង សម្រាប់ប្រើបានងាយខាងភាសាសំស្ក្រឹតនិងបាលីឬប្រើជាភាសាខ្មែរក៏បាន ប៉ុន្តែពិបាកតែងណាស់, បួនបាទគឺបួនឃ្លាកាព្យជាមួយគាថា, ក្នុងបាទមួយៗមាន ១១អក្សរ, ត្រង់អក្សរទី ១, ២, ៣និងទី ៤

ឥន្ទវជីរ នាម

[អិន-ទៈ-វៈ-ជី] aenteakveakchi≈

(ម.ព. ឥន្ទវជិរច្ឆន្ទ)។

ឥន្ទាវុធ នាម

[អិន-ទា-វុត] inteavuth

អាវុធព្រះឥន្ទ; ឥន្ទធនូ។

ឥន្ទុ នាម

[អ៊ិន-ទុ] ឬ [អិន-ទុ] intu

ព្រះចន្ទ។

ឥន្ទ្រ

ព្រះឥន្ទដែលនិម្មិតមកជាយក្ស។

ឥន្ទ្រ នាម

[អិន-ទៈ-បុ-រ៉ស់] aenteakborsa≈

ព្រះឥន្ទដែលនិម្មិតមកជាបុរស។

ឥន្ទ្រ នាម

[អិន-ត័ប-ប៉ៈ-ដិ-រូប] aentbabakderub≈

(ម.ព. ឥន្ទប្បដិមា ក្នុង បដិមា)។

ឥន្ទ្រ នាម

[អិន-ទៈ-ព្រាម] aenteakpream≈

ព្រះឥន្ទដែលនិម្មិតមកជាព្រាហ្មណ៍។

ឥន្ទ្រ នាម

[អិន-ទៈ-យ័ក] aenteakyk≈

ព្រះឥន្ទដែលនិម្មិតមកជាយក្ស។

ឥន្ទ្រ នាម

[អិន-ទ្រៈ-និ-រ៉ៈ-មិត] aentreaknirakmit≈

(ម.ព. ឥន្ទនិម្មិត)។

ឥន្ទ្រ នាម

[អិន-ទ្រៈ-ប័ក-សី] aentreakbkasei≈

ព្រះឥន្ទដែលនិម្មិតមកជាបក្សី។

ឥន្ទ្រកីល

ឈ្មោះដុំថ្មដែលជាគោលត្រង់កណ្ដាលឬជាផ្ចិតនៃខណ្ឌសីមា ហៅថា សីមាឥន្ទ្រកីល ឬហៅកាត់ខ្លីថា សីមាកីល ក៏បាន; ដុំថ្មនេះពុំរាប់ថាជានិមិត្តនៃខណ្ឌសីមាឡើយ។ ថ្មគោលនេះប្រហែលជាក្នុងបុរាណសម័យ, កាលដែលមានប្រើសីមាធំៗនៅឡើយ, លោកបោះទុកជាគ្រឿងសម្គាល់ទីពាក់កណ្ដាលឬផ្ចិតនៃសីមារបស់លោកទេដឹង (

ឥន្ទ្រកីល នាម ១)

[អិន-ទ្រៈ-កិល] aentreakkel≈

សសរគោល; គោលដែលបោះឬដាំទុកជាគ្រឿងសម្គាល់ផ្ចិតកណ្ដាលឬព្រំប្រទល់នៃដី, នគរ, ដែន, ខេត្ត, ស្រុក ជាដើម; ធរណីទ្វារធំៗ។

ឥន្ទ្រកីល នាម ២)

[អិន-ទ្រៈ-កិល] aentreakkel≈

ឈ្មោះដុំថ្មដែលជាគោលត្រង់កណ្ដាលឬជាផ្ចិតនៃខណ្ឌសីមា ហៅថា សីមាឥន្ទ្រកីល ឬហៅកាត់ខ្លីថា សីមាកីល ក៏បាន; ដុំថ្មនេះពុំរាប់ថាជានិមិត្តនៃខណ្ឌសីមាឡើយ។ ថ្មគោលនេះប្រហែលជាក្នុងបុរាណសម័យ, កាលដែលមានប្រើសីមាធំៗនៅឡើយ, លោកបោះទុកជាគ្រឿងសម្គាល់ទីពាក់កណ្ដាលឬផ្ចិតនៃសីមារបស់លោកទេដឹង (

ឥន្ទ្រជិត

ឈ្មោះម្នាស់មួយប្រភេទ ផ្លែតូចៗ ភ្នែកញឹក សាច់ស្និទ្ធ មានរសផ្អែមពីសា :

ឥន្ទ្រជិត នាម

[អិន-ទ្រៈ-ជិត] aentreakchit≈

ឈ្មោះយក្សម្នាក់ជាបុត្រនៃរាពណ៍ (មាននិយាយក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍) ; ហៅ ឥន្ទជិត ក៏បាន។

ឥន្ទ្រជិត នាម

[អិន-ទ្រៈ-ជិត] aentreakchit≈

ឈ្មោះកាព្យឬបទមួយប្រភេទ ហៅថា កាព្យឥន្ទ្រជិត ឬ បទឥន្ទ្រជិត មានលក្ខណៈដូចគ្នានឹងបទព្រហ្មគីតិប៉ុន្តែមានដំណើរបទលោតៗ (ច្រើនហៅ បទឥន្ទជិត ជាង)។

ឥន្ទ្រជិត នាម

[អិន-ទ្រៈ-ជិត] aentreakchit≈

ឈ្មោះម្នាស់មួយប្រភេទ ផ្លែតូចៗ ភ្នែកញឹក សាច់ស្និទ្ធ មានរសផ្អែមពីសា :

ឥន្ទ្រា—

(ម.ព. ឥន្ទ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥន្ទ្រា— នាម

[អិន-ទ្រា—] aentrea—≈

(ម.ព. ឥន្ទ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥន្ទ្រិយ នាម

[អិន-ទ្រី] aentri≈

ភាវៈជាធំ, ឥស្សរភាព; អានុភាព, អំណាច; គុណានុភាពឬគុណសម្បត្តិរបស់ព្រះឥន្ទ្រឬដែលជាប់ទាក់ទងអំពីព្រះឥន្ទ្រមក; រូបកាយ; កម្លាំង, កម្លាំងកាយ; សេចក្ដីដឹង, ប្រាជ្ញា; អារម្មណ៍; មុខការ, នាទី; អាយតនៈខាងក្នុង, ប្រសាទឬប្រសាទរូប :

ឥន្ទ្រិយ នាម

[អិន-ទ្រី] aentri≈

សព្ទនេះមានន័យច្រើនយ៉ាងណាស់, (ព.ពុ.) ប្រាប់ថាអ្វីដែលជាធំតាមមុខតាមនាទីរបស់ខ្លួនឬដែលមានបែបភាពផ្សេងដោយឡែកហៅថា ឥន្ទ្រិយ, ដូចជា ភ្នែក ហៅ ចក្ខុន្ទ្រិយ; ត្រចៀក ហៅ សោតិន្ទ្រិយ; ច្រមុះ ហៅ ឃានិន្ទ្រិយ; អណ្ដាត ហៅ ជីវ្ហិន្ទ្រិយ; កាយ ហៅ កាយិន្ទ្រិយ; មនោ ឬ ចិត្ត ហៅ មនិន្ទ្រិ

ឥន្ទ្រិយ នាម

[កៈ-មេ-រ៉ន-ទ្រី] kakmernotri≈

ក, ដៃ, ជើង, វច្ចមគ្គ, បស្សាវមគ្គ។

ឥន្ទ្រិយ នាម

[កា-យិន-ទ្រី] kayintri≈

ឥន្ទ្រិយគឺស្បែក។

ឥន្ទ្រិយ នាម

[ឃា-និន-ទ្រី] kheanintri≈

ឥន្ទ្រិយគឺច្រមុះ។

ឥន្ទ្រិយ នាម

[ជិវ-ហិន-ទ្រី] chivhentri≈

ឥន្ទ្រិយគឺអណ្ដាត។

ឥន្ទ្រិយ នាម

[ជ្ញា-នេន-ទ្រី] chnheanentri≈

ភ្នែក, ត្រចៀក, ច្រមុះ, អណ្ដាត, ស្បែក។

ឥន្ទ្រិយ នាម

[ទុក-ខិន-ទ្រី] tukkhentri≈

ឥន្ទ្រិយគឺសេចក្ដីទុក្ខ។

ឥន្ទ្រិយ នាម

[ទោ-ម៉ៈ-ណ័ស-សិន-ទ្រី] tomaknsasentri≈

ឥន្ទ្រិយគឺទោមនស្ស។

ឥន្ទ្រិយ នាម

[ប៉័ញ-ញិន-ទ្រី] bnhonhintri≈

ឥន្ទ្រិយគឺបញ្ញា។

ឥន្ទ្រិយ នាម

[ប៉ុ-រ៉ិ-សិន-ទ្រី] boresentri≈

ឥន្ទ្រិយគឺបុរស។

ឥន្ទ្រិយ នាម

[វី-រិ-យិន-ទ្រី] viriyintri≈

ឥន្ទ្រិយគឺវីរិយ។

ឥន្ទ្រិយ នាម

[សៈ-តិន-ទ្រី] saktentri≈

ឥន្ទ្រិយគឺសតិ។

ឥន្ទ្រិយ នាម

[សៈ-ម៉ា-ធិន-ទ្រី] sakmathintri≈

ឥន្ទ្រិយគឺសមាធិ។

ឥន្ទ្រិយ នាម

[សុ-ខិន-ទ្រី] sokhentri≈

ឥន្ទ្រិយគឺសេចក្ដីសុខ។

ឥន្ទ្រិយ នាម

[សោ-តិន-ទ្រី] saotentri≈

ឥន្ទ្រិយគឺត្រចៀក។

ឥន្ទ្រិយ នាម

[សោ-ម៉ៈ-ណ័ស-សិន-ទ្រី] saomaknsasentri≈

ឥន្ទ្រិយគឺសោមនស្ស។

ឥន្ទ្រិយ នាម

[អង់-គេន-ទ្រី] angkentri≈

(ម.ព. ឥន្ទ្រិយាង្គ)។

ឥន្ទ្រិយ នាម

[អ៊ិត-ថិន-ទ្រី] aitthentri≈

ឥន្ទ្រិយគឺស្ត្រី។

ឥន្ទ្រិយ នាម

[អិន-ទ្រិ-យ៉ៈ-គោ-ច] aentriyakkocha≈

ដំណើរ, ខេត្តនៃអារម្មណ៍ឬនៃការដឹង។ ដំណើរនៃឥន្ទ្រិយគឺ ភ្នែក ត្រចៀក ច្រមុះ អណ្ដាត កាយ ចិត្ត។

ឥន្ទ្រិយ នាម

[អិន-ទ្រិ-យ៉ៈ-សង់-វ៉] aentriyaksngova≈

ការសង្រួមឥន្ទ្រិយ គឺការប្រុងប្រយ័ត្នអាយតនៈខាងក្នុងទាំង៦មានភ្នែកជាដើម។

ឥន្ទ្រិយ នាម

[អិន-ទ្រិ-យៈ-ស័ង-វ៉ៈ-រ៉ៈ-សិល] aentriyeaksngovakraksel≈

សីលដែលបរិសុទ្ធព្រោះការប្រុងប្រយ័ត្នអាយតនៈខាងក្នុង។

ឥន្ទ្រិយ នាម

[អិន-ទ្រិ-យៈ-ស័ង-វ៉ៈ-រ៉ៈ] aentriyeaksngovakrak≈

(ម.ព. ឥន្ទ្រិយសង្វរ)។

ឥន្ទ្រិយ នាម

[អិន-ទ្រិ-យាង] aentriyeang≈

អង្គនៃឥន្ទ្រិយឬឥន្ទ្រិយដែលចែកជាពួក, មាន ៣យ៉ាងគឺ ភ្នែក, ត្រចៀក, ច្រមុះ, អណ្ដាត, ស្បែក ហៅ ជ្ញានេន្ទ្រិយ (< ជ្ញាន "ការដឹង" + ឥន្ទ្រិយ "ភាវៈជាធំ") ; ក, ដៃ, ជើង, វច្ចមគ្គ, បស្សាវមគ្គ ហៅ កម៌េន្ទ្រិយ (< កម៌ "កិច្ចការ, ការងារ" + ឥន្ទ្រិយ) ; ចិត្ត ហៅ អន្តរេន្ទ្រិយ (< អ

ឥន្ទ្រិយ នាម

[អ៊ុ-ប៉េក-ខិន-ទ្រី] aubekkhentri≈

ឥន្ទ្រិយគឺឧបេក្ខា។

ឥន្ទ្រិយរូបារម្មណ៍

(អ.សិ.) រូបារម្មណ៍ក្នុងអត្ថបទកំណាព្យ អត្ថបទពាក្យរាយ ដែលកើតឡើងតាមរយៈពាក្យពេចន៍ ឃ្លាប្រយោគ ដែលធ្វើឱ្យឥន្ទ្រិយនានា (ចាប់ពីពីរឡើងទៅ) របស់អ្នកអាន អ្នកស្ដាប់ទទួលអារម្មណ៍រំភើប :

ឥន្ទ្រិយរូបារម្មណ៍ នាម

[អិន-ទ្រិ-យ៉ៈ-រូ-ប៉ា-រ៉ម់] aentriyakrubarmo≈

(អ.សិ.) រូបារម្មណ៍ក្នុងអត្ថបទកំណាព្យ អត្ថបទពាក្យរាយ ដែលកើតឡើងតាមរយៈពាក្យពេចន៍ ឃ្លាប្រយោគ ដែលធ្វើឱ្យឥន្ទ្រិយនានា (ចាប់ពីពីរឡើងទៅ) របស់អ្នកអាន អ្នកស្ដាប់ទទួលអារម្មណ៍រំភើប :

ឥន្ទ្រិយ—

(ម.ព. ឥន្ទ្រិយ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥន្ទ្រិយ— នាម

[អិន-ទ្រិ-យ៉ៈ—] aentriyak—≈

(ម.ព. ឥន្ទ្រិយ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥន្ទ្រី

ពួកអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រសម័យបច្ចុប្បន្នច្រើនហៅបក្សីមួយប្រភេទដែលភាសាបារាំងសែសហៅ អែគ្លើ (Aigle) ថា សត្វឥន្ទ្រី។

ឥន្ទ្រី នាម ១)

[អិន-ទ្រី] aentri≈

ឈ្មោះបក្សីមួយប្រភេទ មានរូបសណ្ឋានស្រដៀងនឹងរអាត ប៉ុន្តែមាឌធំសម្បើម; ជាពួកបក្សីមំសភ័ក្ខ; មាននិយាយក្នុងរឿងបុរាណថាច្រើនមាននៅទីប្រជុំភ្នំហិមពាន្ត (ហិមាល័យ)។

ឥន្ទ្រី នាម ២)

[អិន-ទ្រី] aentri≈

ពួកអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រសម័យបច្ចុប្បន្នច្រើនហៅបក្សីមួយប្រភេទដែលភាសាបារាំងសែសហៅ អែគ្លើ (Aigle) ថា សត្វឥន្ទ្រី។

ឥន្ទ្រីយ៍ នាម

[អិន-ទ្រា-ទិត] aentreatit≈

ដួងពន្លឺដែលមានរស្មីចាំងជះដាច់គេក្នុងលោក រកដួងពន្លឺដទៃដែលមានរស្មីស្មើពុំបាន។

ឥន្ទ្រ—

(ម.ព. ឥន្ទ{¥¥}២{££}) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥន្ទ្រ— នាម

[អិន-ទ្រៈ—] aentreak—≈

(ម.ព. ឥន្ទ២) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥន្ទ—

(ម.ព. ឥន្ទ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥន្ទ— នាម

[អិន-ទៈ—] aenteak—≈

(ម.ព. ឥន្ទ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥន្ធន នាម

[អិន-ធៈ-នៈ] aentheakneak≈

(ម.ព. ឥន្ធនៈ)។

ឥន្ធនភណ្ឌ នាម

[អិន-ធៈ-នៈ-ភ័ន] aentheakneakphno≈

របស់ឬគ្រឿងសម្រាប់ដុត។

ឥន្ធនវត្ថុ នាម

[អិន-ធៈ-នៈ-វ័ត-ថុ] aentheakneakvtatho≈

របស់ឬគ្រឿងសម្រាប់ដុត។

ឥន្ធនសិលា នាម

[អិន-ធៈ-នៈ-សិ-ឡា] aentheakneaksela≈

(ម.ព. ធ្យូងថ្ម)។

ឥន្ធនៈ

របស់សម្រាប់ដុត; គ្រឿងដុត (មានឧសជាដើម) ; ប្រើជា ឥន្ធនវត្ថុ ឬ ភណ្ឌ ក៏បាន។

ឥន្ធនៈ នាម

[អិន-ធៈ-នៈ] inthoneak

របស់សម្រាប់ដុត; គ្រឿងដុត (មានឧសជាដើម) ; ប្រើជា ឥន្ធនវត្ថុ ឬ ភណ្ឌ ក៏បាន។

ឥរា

មេឃ, ពពក; សមុទ្រ។

ឥរា នាម

[អ៊ិ-រ៉ា] irea

ទឹក; អាហារ; គ្រឿងផឹក; សុរា; សរស្វតីទេវី; ស្ត្រីឆើតឆាយ។

ឥរា នាម

[អ៊ិ-រ៉ា-ច] irea

ព្រិល, ភ្លៀងធ្លាក់ព្រិល។

ឥរា នាម

[អ៊ិ-រ៉ា-វៈ-ដី] irea

ឈ្មោះនទីមួយក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា។

ឥរា នាម

[អ៊ិ-រ៉ា-វាត់] irea

មេឃ, ពពក; សមុទ្រ។

ឥរិយា នាម

[អិ-រ៉ិ-យ៉ា] iriyea

អាការៈកម្រើក; ការកម្រើកអង្គាវយវៈ មានលើកដៃជើងជាដើម, ការផ្លាស់ប្រែលំនាំមានងាកបែរជាដើម; ឫក, ឫកពា, កិរិយា, លំនាំឫកពា :

ឥរិយា នាម

[មាន-អិ-រ៉ិ-យ៉ា-សំ-រំ] iriyea

មានឫកពាសមរម្យ។

ឥរិយាបថ

ផ្លូវឬគន្លងនៃឥរិយា គឺការដើរ, ឈរ, អង្គុយ, ដេក :

ឥរិយាបថ នាម

[អិ-រ៉ិ-យ៉ា-បត់] iriyeaboth

ផ្លូវឬគន្លងនៃឥរិយា គឺការដើរ, ឈរ, អង្គុយ, ដេក :

ឥរិយាបថនិយម នាម

[អិ-រ៉ិ-យ៉ា-បត់-និ-យំ] aereyabtaniyum≈

(ទស្សនៈ.) ទ្រឹស្ដីដែលអះអាងថា ឥរិយាបថមនុស្សនិងសត្វអាចត្រូវបានបកស្រាយក្នុងលក្ខខណ្ឌមួយដោយមិនគិតអំពីគំនិតឬអារម្មណ៍ និងអះអាងថា ចិត្តវិបល្លាស គេអាចព្យាបាលបានតាមរយៈការផ្លាស់ប្ដូរគំរូឥរិយាបថផ្សេងៗ។ ក្នុងន័យទូលាយ ឥរិយាបថនិយម គឺជាទស្សនៈដែលយល់ថា ឥរិយាបថគឺជាមូលដ្ឋានក្នុងក

ឥរិយាបថនិយម កិរិយាសព្ទ

[សំ-រ៉ាច់-អិ-រ៉ិ-យ៉ា-បត់-ដេក] samrachaereyabtadek≈

សម្រេចការដេក (ដេក)។

ឥរិយាបថនិយម នាម

[អិ-រ៉ិ-យ៉ា-ប៉ៈ-ថៈ-ចា] aereyabakthakcha≈

ការសម្រេចឬប្រើឥរិយាបថ។

ឥរិយាបថនិយម នាម

[អិ-រ៉ិ-យ៉ា-ប៉ៈ-ថៈ-ប៉ៈ-រ៉ិ-វាត់] aereyabakthakbakreveat≈

ការផ្លាស់ឥរិយាបថ។

ឥរិយាបថនិយម នាម

[អិ-រ៉ិ-យ៉ា-ប៉ៈ-ថៈ-ប-រ៉ិ-ហា] aereyabakthakbareha≈

ការរក្សាឥរិយាបថ គឺការចេះលៃឥរិយាបថទាំងបួន។

ឥរិយាបថនិយម នាម

[អិ-រ៉ិ-យ៉ា-ប៉ៈ-ថៈ-រោក] aereyabakthakrok≈

រោគដែលកើតព្រោះការប្រើឥរិយាបថពុំស្មើ មានអង្គុយច្រើនពេកជាដើម (ហៅ វិសមបរិហារជាពាធ ក៏បាន)។

ឥរិយាបថនិយម នាម

[អិ-រ៉ិ-យ៉ា-ប៉ៈ-ថៈ-វិ-សៈ-ម៉ៈ-ភាប] aereyabakthakvisakmakpheab≈

ភាវៈមិនស្មើនៃឥរិយាបថ គឺការប្រើឥរិយាបថបួនពុំស្មើ។