ស្លឹករឹត

វចនានុក្រមខ្មែរ

ពាក្យខ្មែរ ការអាន និងអត្ថន័យ — បើកជាសាធារណៈ និងកែលម្អដោយអ្នកអាន។

៦៨,៣៦៩ ធាតុ

ឥណ—

(ម.ព. ឥណ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥណ— នាម

[អ៊ិ-ណៈ—] ainak—≈

(ម.ព. ឥណ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥត

មិនដែលរអាក់រអួល, មិនដែលអាក់ខាន :

ឥត គុណនាម

[អិត] ert

ដែលមិនមាន :

ឥត គុណកិរិយា

[អិត] ert

មិន. ពុំ, អត់ :

ឥត គុណកិរិយា ១)

[អិត-អំ-ពើ] ert

ដែលឥតធ្វើការអ្វី :

ឥត គុណកិរិយា ២)

[អិត-អំ-ពើ] ert

ឥតប្រយោជន៍ :

ឥត គុណនាម

[អិត-កំ-ណើត] ert

ដែលធ្វើអ្វីពុំកើត; ដែលគ្មានសេចក្ដីចម្រើន :

ឥត គុណកិរិយា

[អិត-បី] ert

ពុំមានអ្វី :

ឥត គុណនាម

[អិត-បើ-គិត] ert

ដែលមានគំនិតខ្លីៗ ឬឥតគំនិត :

ឥត គុ., គុ.កិ.

[អិត-អាក់] ert

មិនដែលរអាក់រអួល, មិនដែលអាក់ខាន :

ឥតគិតថ្លៃ គុណកិរិយា

[អិត-គិត-ថ្លៃ] aetkitthley≈

ដោយមិនយកលុយ ឬ អ្វីៗទាំងអស់ :

ឥតបានការ

(សំនួន.) ដែលគ្មានប្រយោជន៍ ឬដែលចោលម្សៀត :

ឥតបានការ គុណនាម

[អិត-បាន-កា] aetbanka≈

(សំនួន.) ដែលគ្មានប្រយោជន៍ ឬដែលចោលម្សៀត :

ឥតបើ

ពុំសមបើ, ពុំគួរបើ, មិនសមបីបើ; អត់បើអត់ :

ឥតបើ គុណកិរិយា

[អិត-បើ] aetbaeu≈

ពុំសមបើ, ពុំគួរបើ, មិនសមបីបើ; អត់បើអត់ :

ឥតអារ

(វេជ្ជ.) ដែលបង្កកំណើតបាន (មនុស្ស សត្វ និងរុក្ខជាតិ) :

ឥតអារ គុណនាម

[អិត-អា] aetaa≈

(វេជ្ជ.) ដែលបង្កកំណើតបាន (មនុស្ស សត្វ និងរុក្ខជាតិ) :

ឥតិវុត្តក

ឈ្មោះគម្ពីរសុត្តន្តបិដកមួយផ្នែកក្នុងពួកខុទ្ទកនិកាយ :

ឥតិវុត្តក នាម

[អ៊ិ-តិ-វុត-តៈ-កៈ] ឬ [អ៊ិ-តិ-វុត-ដក់] itevuttak

ឈ្មោះគម្ពីរសុត្តន្តបិដកមួយផ្នែកក្នុងពួកខុទ្ទកនិកាយ :

ឥតិហាស

ឈ្មោះគម្ពីរព្រាហ្មណ៍និយាយអំពីពង្សាវតារពីព្រេងនាយមានរឿងមហាភារតយុទ្ធជាដើម :

ឥតិហាស នាម

[អិ-តិ-ហាស] itehas

ឈ្មោះគម្ពីរព្រាហ្មណ៍និយាយអំពីពង្សាវតារពីព្រេងនាយមានរឿងមហាភារតយុទ្ធជាដើម :

ឥត្ថាគារ

ល្វែងឬបន្ទប់សម្រាប់ព្រះអគ្គមហេសីឬសម្រាប់ភរិយានៃឥស្សរជន, ផ្ទះឬទីដែលមានសុទ្ធតែស្ត្រីស្នំ; ទីខាងក្នុងព្រះរាជវាំង។

ឥត្ថាគារ នាម

[អិត-ថា-គា] itthakear

ល្វែងឬបន្ទប់សម្រាប់ព្រះអគ្គមហេសីឬសម្រាប់ភរិយានៃឥស្សរជន, ផ្ទះឬទីដែលមានសុទ្ធតែស្ត្រីស្នំ; ទីខាងក្នុងព្រះរាជវាំង។

ឥត្ថី

សម្ភោគជាមួយនឹងស្ត្រី។

ឥត្ថី នាម

[អិត-ថី] itthei

ស្ត្រី, ស្រី។ សម្រាប់ប្រើក្នុងកាព្យ កាលបើកវីត្រូវការប្រើ, ដូចជា :

ឥត្ថី នាម

[អិត-ថី-កៈ-ថា] itthei

សម្ដីនិយាយពីរឿងស្ត្រី, ពាក្យនិយាយពីស្រីញី។

ឥត្ថី នាម

[អិត-ថី-កល់-យ៉ាន] itthei

(ម.ព. ឥត្ថីរូប)។

ឥត្ថី នាម

[អិត-ថី-កាម] itthei

អ្នកដែលស្រឡាញ់ស្ត្រីជ្រុលពេក, អ្នកងប់ចិត្តទៅរកស្ត្រី។

ឥត្ថី នាម

[អិត-ថី-កុត] itthei

មាយាស្ត្រី, កិច្ចកលរបស់ស្ត្រី, ពុតស្រី។

ឥត្ថី នាម

[អិត-ថី-ចៈ-រ៉ិ-យ៉ា] itthei

ចរិយារបស់ស្ត្រី។

ឥត្ថី នាម

[អិត-ថី-ជន់] itthei

ពួកស្ត្រី; ស្ត្រីទាំងពួង។

ឥត្ថី នាម

[អិត-ថី-ជាត] itthei

ជាតិជាស្ត្រី។

ឥត្ថី នាម

[អិត-ថី-ធុត-តៈ-ភាប] itthei

ភាពនៃមនុស្សឥត្ថីធូត។

ឥត្ថី នាម

[អិត-ថី-ធុត-តៈ] itthei

អ្នកលេងស្រី។

ឥត្ថី នាម

[អិត-ថី-ធូត] itthei

(ម.ព. ឥត្ថីធុត្តៈ)។

ឥត្ថី នាម

[អិត-ថី-ប៉ៈ-មុក] itthei

អ្នកដែលយកស្ត្រីធ្វើជាមុខ, អ្នកដែលអាងតែស្រី។

ឥត្ថី នាម

[អិត-ថី-ភាប] itthei

ភាពជាស្រី។

ឥត្ថី នាម

[អិត-ថី-ភា-វៈ-រូប] itthei

រូបដែលមានភាពជាស្ត្រី, រូបស្ត្រី។

ឥត្ថី នាម

[អិត-ថី-ភេត] itthei

ភេទស្ត្រី។

ឥត្ថី នាម

[អិត-ថី-មន់] itthei

(ម.ព. ឥត្ថីកុត្ត)។

ឥត្ថី នាម

[អិត-ថី-រ័ត] itthei

(ម.ព. ឥត្ថីរ័តន៍)។

ឥត្ថី នាម

[អិត-ថី-រូប] itthei

លម្អរបស់ស្ត្រី។

ឥត្ថី នាម

[អិត-ថី-រ័ត] itthei

ស្រីរត្ន (ស្ត្រីកែវ) ; ស្ត្រីឆើតឆាយ, នាងឆើតឆោម, នាងឆោមឆាយ; លក្ស្មី។

ឥត្ថី នាម

[អិត-ថី-ល័ក] itthei

លក្ខណ៍ស្ត្រី។

ឥត្ថី នាម

[អិត-ថី-សំ-ភោក] itthei

សម្ភោគជាមួយនឹងស្ត្រី។

ឥត្ថី—

(ម.ព. ឥត្ថី) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥត្ថី— នាម

[អិត-ថី—] aetthei—≈

(ម.ព. ឥត្ថី) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥត—

(ម.ព. ឥត) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥត— នាម

[អិត—] aet—≈

(ម.ព. ឥត) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥទ្ធិ

ការបានឫទ្ធិ, ការសម្រេចឫទ្ធិ។

ឥទ្ធិ នាម

[អិត-ធិ] itthi

ឫទ្ធិ គឺសេចក្ដីសម្រេច; សេចក្ដីចម្រើន; ដំណើរកើតការ; អានុភាព, អំណាច, អានុភាពដ៏ស័ក្ដិសិទ្ធិឬជាក់ស្ដែង; អស្ចារ្យ; អានុភាពក្រៃលែងជាងធម្មតា ...។

ឥទ្ធិ នាម

[អិត-ធិ-មៈ-តី] itthi

(ម.ព. ឥទ្ធិមន្ត)។

ឥទ្ធិ នាម

[អិត-ធិ-ម៉ន់] itthi

ដែលមានឫទ្ធិឬអ្នកមានឫទ្ធិ (ឫទ្ធិម័ត)។

ឥទ្ធិ នាម

[អិត-ធិ-លាប] itthi

ការបានឫទ្ធិ, ការសម្រេចឫទ្ធិ។

ឥទ្ធិបាទ

(ព.ពុ.) គុណធម៌ប្រៀបដូចជាជើងឬដូចជាជំហាននៃសេចក្ដីសម្រេច, នៃសេចក្ដីចម្រើន; មាន ៤យ៉ាង ១ឆន្ទៈ បំណង; ២វីរិយៈ ព្យាយាម; ៣ចិត្តៈ គំនិត (ចេះតែរស់រវើក) ; ៤វីមំសា ការពិចារណា, ល្បងមើល, ពិសោធមើល; ប្រឡង។ ឥទ្ធិបាទទាំង ៤នេះជាធម៌សំខាន់បំផុតរបស់សត្វលោក (ទាំងផ្លូវលោកទាំងផ្លូវធម៌)

ឥទ្ធិបាទ នាម

[អិត-ធិ-បាត] itthibat

(ព.ពុ.) គុណធម៌ប្រៀបដូចជាជើងឬដូចជាជំហាននៃសេចក្ដីសម្រេច, នៃសេចក្ដីចម្រើន; មាន ៤យ៉ាង ១ឆន្ទៈ បំណង; ២វីរិយៈ ព្យាយាម; ៣ចិត្តៈ គំនិត (ចេះតែរស់រវើក) ; ៤វីមំសា ការពិចារណា, ល្បងមើល, ពិសោធមើល; ប្រឡង។ ឥទ្ធិបាទទាំង ៤នេះជាធម៌សំខាន់បំផុតរបស់សត្វលោក (ទាំងផ្លូវលោកទាំងផ្លូវធម៌)

ឥទ្ធិពល នាម

[អិត-ធិ-ពល់] erthipul

(ម.ព. ឫទ្ធិពល ក្នុង ឫទ្ធិ)។

ឥទ្ធិ—

(ម.ព. ឥទ្ធិ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥទ្ធិ— នាម

[អិត-ធិ—] aetthi—≈

(ម.ព. ឥទ្ធិ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឥធលោក

សុខក្នុងលោកនេះ គឺសុខសម្រាប់ជាតិនេះ។

ឥធលោក នាម

[អ៊ិ-ធៈ-លោក] itholouk

លោកនេះ, ដលោក (ជាគូគ្នានឹង បរលោក "លោកខាងមុខ") :

ឥធលោក នាម

[អ៊ិ-ធៈ-លោ-ក័ត-តៈ-ភាប] itholouk

អត្តភាពក្នុងលោកនេះ គឺជាតិនេះ។

ឥធលោក នាម

[អ៊ិ-ធៈ-លោ-កៈ-សុក] itholouk

សុខក្នុងលោកនេះ គឺសុខសម្រាប់ជាតិនេះ។

ឥន្ទ

ព្រះនាមទេវរាជជាអធិបតីនៃពួកទេវតាក្នុងឋានត្រៃត្រិង្សសួគ៌ ទាំងជាអ្នកមានអំណាចត្រួតត្រាលើពួកទេវតានៅឋានចាតុម្មហារាជិកសួគ៌ផង, ជាទេវរាជស័ក្ដិសិទ្ធិវិសេសមួយអង្គ ក្នុងពួកទេវតាជាទីគោរពរបស់ពួកព្រាហ្មណិក, ទាំងពួកពុទ្ធសាសនិក ក៏តែងតែគោរពចំពោះទៅរកទេវរាជអង្គនេះ តាមកាលដ៏គួរម្ដង

ឥន្ទ គុណនាម

[អិន] intor

ដែលជាធំ, ជាឥស្សរៈ, ជាចម្បងលើគេ។

ឥន្ទ នាម

[អិន] intor

ព្រះនាមទេវរាជជាអធិបតីនៃពួកទេវតាក្នុងឋានត្រៃត្រិង្សសួគ៌ ទាំងជាអ្នកមានអំណាចត្រួតត្រាលើពួកទេវតានៅឋានចាតុម្មហារាជិកសួគ៌ផង, ជាទេវរាជស័ក្ដិសិទ្ធិវិសេសមួយអង្គ ក្នុងពួកទេវតាជាទីគោរពរបស់ពួកព្រាហ្មណិក, ទាំងពួកពុទ្ធសាសនិក ក៏តែងតែគោរពចំពោះទៅរកទេវរាជអង្គនេះ តាមកាលដ៏គួរម្ដង

ឥន្ទចាប នាម

[អិន-ទៈ-ចាប] intochab

(ម.ព. ឥន្ទធនូ)។

ឥន្ទចាបៈ នាម

[អិន-ទៈ-ចា-បៈ] aenteakchabak≈

(ម.ព. ឥន្ទធនូ)។

ឥន្ទជិត នាម

[អិន-ទៈ-ជិត] intochit

(ម.ព. ឥន្ទ្រជិត)។

ឥន្ទធនូ

(ព.ប្រ.) ខ្មែរហៅផ្ទាំងសំពត់តូចវែង មានព័ណ៌ឆ្លាស់គ្នា, ជាឥស្សរិយាភរណៈ សម្រាប់ឥស្សរជនស្ពាយឆៀង ថា ឥន្ទធនូ ដែរ :

ឥន្ទធនូ នាម

[អិន-ធៈ-នូ] intothonu

ធ្នូព្រះឥន្ទ។

ឥន្ទធនូ នាម a

[អិន-ធៈ-នូ] intothonu

ពន្លឺនាផ្ទៃមេឃមានសណ្ឋានកោងស្រដៀងនឹងរាងដងធ្នូដែលយឹតពេញកម្លាំង តែងកើតមានត្រង់ទិសផ្ទុយគ្នានឹងវង់ព្រះអាទិត្យ កើតដោយរស្មីព្រះអាទិត្យចាំងប៉ះនឹងពពកហើយចូលទៅក្នុងតំណក់ទឹកភ្លៀងឬស្រទាប់ភ្លៀងព្ធដ៏អាកាល បញ្ចេញព័ណ៌ ៧យ៉ាងគឺ ព័ណ៌ស្វាយ, ខៀវលាយស្វាយនិងក្រហមប្រឿង, ខៀវ, បៃតង, លឿង

ឥន្ទធនូ នាម b

[អិន-ធៈ-នូ] intothonu

(ព.ប្រ.) ខ្មែរហៅផ្ទាំងសំពត់តូចវែង មានព័ណ៌ឆ្លាស់គ្នា, ជាឥស្សរិយាភរណៈ សម្រាប់ឥស្សរជនស្ពាយឆៀង ថា ឥន្ទធនូ ដែរ :

ឥន្ទនិម្មិត នាម

[អិន-ទៈ-និម-មិត] aenteaknimmit≈

រូបដែលព្រះឥន្ទ្រនិម្មិត។

ឥន្ទនិល

ឈ្មោះរុក្ខជាតិមួយប្រភេទ ដើមសណ្ឋានជាវល្លិរឹង, ផ្កាជាចង្កោមៗ សម្បុរស្វាយខ្ចីក៏មាន សម្បុរក្រហមទុំក៏មាន ជាអគន្ធកបុស្ប, ជាឈើដាំឱ្យលូតឡើងទ្រើងបាន, គេច្រើនដាំក្បែរផ្ទះលំនៅយកជាម្លប់ឬដាំធ្វើជាខ្លោងទ្វារ :

ឥន្ទនិល នាម

[អិន-ទៈ-និល] intonil

ឈ្មោះត្បូងមួយប្រភេទ ព័ណ៌ខៀវខ្ចី; កែវមរកត :

ឥន្ទនិល នាម

[អិន-ទៈ-និល] intonil

ឈ្មោះរុក្ខជាតិមួយប្រភេទ ដើមសណ្ឋានជាវល្លិរឹង, ផ្កាជាចង្កោមៗ សម្បុរស្វាយខ្ចីក៏មាន សម្បុរក្រហមទុំក៏មាន ជាអគន្ធកបុស្ប, ជាឈើដាំឱ្យលូតឡើងទ្រើងបាន, គេច្រើនដាំក្បែរផ្ទះលំនៅយកជាម្លប់ឬដាំធ្វើជាខ្លោងទ្វារ :

ឥន្ទនេល

ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទដើមនិងស្លឹកស្រដៀងនឹងត្របែកព្រៃ ផ្កាសម្បុរស្វាយចាស់ :

ឥន្ទនេល នាម

[អិន-ទៈ-នេល] intonel

ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទដើមនិងស្លឹកស្រដៀងនឹងត្របែកព្រៃ ផ្កាសម្បុរស្វាយចាស់ :

ឥន្ទបត្ត

ខ្មែរសម័យមហានគរ (នគរធំ) ប្រើពាក្យនេះជាវិសេសនាមឬជាគោរមនៃក្រុមមហានគរ, ច្រើនប្រើក្នុងព្រះបរមរាជសាសន៍ ឬព្រះបរមរាជឱង្ការថា :

ឥន្ទបត្ត នាម ១)

[អិន-ទៈ-ប៉ាត់] intobatt

ឈ្មោះក្រុងមួយក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាសម័យបុរាណ ត្រង់កន្លែងក្រុង ទេល្ហី សព្វថ្ងៃនេះ?។

ឥន្ទបត្ត នាម ២)

[អិន-ទៈ-ប៉ាត់] intobatt

ខ្មែរសម័យមហានគរ (នគរធំ) ប្រើពាក្យនេះជាវិសេសនាមឬជាគោរមនៃក្រុមមហានគរ, ច្រើនប្រើក្នុងព្រះបរមរាជសាសន៍ ឬព្រះបរមរាជឱង្ការថា :

ឥន្ទលាំ

ឈ្មោះបទភ្លេងបុរាណខ្មែរមួយមេ ហៅថាភ្លេងឥន្ទលាំ ឬ ភ្លេងស្វាយឥន្ទលាំ (ទីទៃពី ភ្លេងចន្ទលាំ)។

ឥន្ទលាំ នាម

[អិន-ទៈ-លាំ] intoloam

ឈ្មោះស្វាយមួយប្រភេទសណ្ឋានផ្លែស្រដៀងនឹងស្វាយខណ្ឌស្ករ :

ឥន្ទលាំ នាម

[អិន-ទៈ-លាំ] intoloam

ឈ្មោះបទភ្លេងបុរាណខ្មែរមួយមេ ហៅថាភ្លេងឥន្ទលាំ ឬ ភ្លេងស្វាយឥន្ទលាំ (ទីទៃពី ភ្លេងចន្ទលាំ)។

ឥន្ទវង្ស

ឆន្ទឬកាព្យមានលំនាំសូរសំឡេងបទប្រៀបដូចជាសូរសព្ទប៉ីឬស្រឡៃនៃព្រះឥន្ទ។ ជាឈ្មោះឆន្ទឬគាថាមួយយ៉ាង សម្រាប់ប្រើបានងាយខាងភាសាសំស្ក្រឹតនិងបាលី ឬប្រើជាភាសាខ្មែរក៏បាន ប៉ុន្តែពិបាកតែងណាស់; បួនបាទគឺបួនឃ្លាកាព្យជាមួយគាថា, ក្នុងបាទមួយៗ មាន ១២អក្សរ, ត្រង់អក្សរទី ១, ២, ៣និងទី ៤,

ឥន្ទវង្ស នាម

[អិន-ទៈ-វង់] intovongsor

ឆន្ទឬកាព្យមានលំនាំសូរសំឡេងបទប្រៀបដូចជាសូរសព្ទប៉ីឬស្រឡៃនៃព្រះឥន្ទ។ ជាឈ្មោះឆន្ទឬគាថាមួយយ៉ាង សម្រាប់ប្រើបានងាយខាងភាសាសំស្ក្រឹតនិងបាលី ឬប្រើជាភាសាខ្មែរក៏បាន ប៉ុន្តែពិបាកតែងណាស់; បួនបាទគឺបួនឃ្លាកាព្យជាមួយគាថា, ក្នុងបាទមួយៗ មាន ១២អក្សរ, ត្រង់អក្សរទី ១, ២, ៣និងទី ៤,