ស្លឹករឹត

វចនានុក្រមខ្មែរ

ពាក្យខ្មែរ ការអាន និងអត្ថន័យ — បើកជាសាធារណៈ និងកែលម្អដោយអ្នកអាន។

៦៨,៣៦៩ ធាតុ

អ៊ុង៉ាៗ ឧទានសព្ទ

[អ៊ុ-ង៉ា-អ៊ុ-ង៉ា] aonga

សូរកូនខ្ចីយំខ្លាំង។

អ៊ុត

បើកបង្ហើបគម្របចានអាប៉ោងសន្សឹមៗ បន្តិចម្ដងៗ ដោយឱនផ្ដេកក្បាលពិនិត្យសង្កេតផ្ទៀងមើលភ្នែកអាប៉ោងនោះយ៉ាងហ្មត់ចត់ ឬពិនិត្យសង្កេតផ្ទៀងមើលយ៉ាងហ្មត់ចត់និងយ៉ាងសន្សឹមៗនូវអាការៈឬល្បិចជាដើមនៃល្បែងស៊ីសងឯទៀតៗ ក៏ហៅថា អ៊ុត ដែរ :

អ៊ុត កិរិយាសព្ទ ១)

[អ៊ុត] aot

សង្កត់ឱ្យរាបសាច់សំពត់ដោយឆ្នាំងក្ដៅ :

អ៊ុត កិរិយាសព្ទ ២)

[អ៊ុត] aot

សង្កត់ដោយកញ្ចប់ដីខ្សាច់ក្ដៅជាដើមឱ្យរាបស្លាប់សាច់ :

អ៊ុត កិរិយាសព្ទ

[អ៊ុត] aot

(ព.ប្រ.) ស្ដីបន្ទោសជ្រក់ជ្រេញកម្ដៅចិត្តរាល់វេលាងើបមុខពុំរួច ឬសង្កត់សង្កិនញាំញីជានិច្ច :

អ៊ុត នាម

[ឆ្នាំង-អ៊ុត] aot

ឆ្នាំងសម្រាប់អ៊ុត, ប្រដាប់សម្រាប់អ៊ុត។

អ៊ុត នាម

[អ៊ុត-សក់] aot

ធ្វើសក់ក្បាលឱ្យមានសណ្ឋានផ្សេងៗដោយប្រដាប់អ៊ុតតាមសម័យនិយម។

អ៊ុត កិរិយាសព្ទ

[អ៊ុត] aot

បើកបង្ហើបគម្របចានអាប៉ោងសន្សឹមៗ បន្តិចម្ដងៗ ដោយឱនផ្ដេកក្បាលពិនិត្យសង្កេតផ្ទៀងមើលភ្នែកអាប៉ោងនោះយ៉ាងហ្មត់ចត់ ឬពិនិត្យសង្កេតផ្ទៀងមើលយ៉ាងហ្មត់ចត់និងយ៉ាងសន្សឹមៗនូវអាការៈឬល្បិចជាដើមនៃល្បែងស៊ីសងឯទៀតៗ ក៏ហៅថា អ៊ុត ដែរ :

អ៊ុយ

ល្អីភាជន៍តូច មានដៃយួរបាន សម្រាប់ដាក់អីវ៉ាន់យួរ ឬសម្រាប់ដាក់អីវ៉ាន់ថ្លឹង :

អ៊ុយ នាម

[អ៊ុយ] aoy

ល្អីភាជន៍តូច មានដៃយួរបាន សម្រាប់ដាក់អីវ៉ាន់យួរ ឬសម្រាប់ដាក់អីវ៉ាន់ថ្លឹង :

អ៊ុយរ៉ានុស

ឈ្មោះភពមួយក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ ដែលនៅចន្លោះភពសៅរ៍ និង ភពណិបទូន :

អ៊ុយរ៉ានុស នាម

[អ៊ុយ-រ៉ា-នុស] auyranus≈

ឈ្មោះភពមួយក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ ដែលនៅចន្លោះភពសៅរ៍ និង ភពណិបទូន :

អ៊ុលអាល់ គុណកិរិយា

[អ៊ុយ-អាល់] aolaal

រញ៉ាល់; រចល់; អ៊ូអា, ឈូឆរ :

អ៊ុះអ៊ះ កិរិយាសព្ទ

[អ៊ុះ-អ៊ះ] aueahaeah≈

(ម.ព. អ៊‌ឹះអ៊ះ)។

អ៊ូ

ឈ្មោះទ្រមួយបែប សូរធំក្រអួន :

អ៊ូ គុណកិរិយា

[អ៊ូ] aou

ដែលផ្អើលឈូ :

អ៊ូ នាម

[អ៊ូ] aou

ប្រឡាយធំជ្រៅ ដែលជីកនៅមាត់ទឹកជ្រៅ សម្រាប់ទាញនាវា ឬទូកធំៗ ឬក៏ឈើហុប ឡើងពីក្នុងទឹក :

អ៊ូ នាម

[អ៊ូ] aou

ឈ្មោះទ្រមួយបែប សូរធំក្រអួន :

អ៊ូង គុណនាម

[អ៊ូង] aoung

(ព.សា.) ធំគ្រមាំង :

អ៊ូងព្រនូង គុណនាម

[អ៊ូង-ព្រ-នូង] aoungpronung

(ព.សា.) ដែលធំសំពោងមិនសមរម្យ :

អ៊ូច

ទូច (តូច)។ សម្ដីទំយើសម្រាប់ហៅក្មេងតូច :

អ៊ូច គុណនាម

[អ៊ូច] aouch

ទូច (តូច)។ សម្ដីទំយើសម្រាប់ហៅក្មេងតូច :

អ៊ូញ

ខ្មៅឥតលម្អ, ខ្មៅព្រមឹក, ញូញ :

អ៊ូញ គុណនាម

[អ៊ូញ] aounh

ខ្មៅឥតលម្អ, ខ្មៅព្រមឹក, ញូញ :

អ៊ូទ្រូ

ដូចគ្នានឹង ស៊ូទ្រូ (និយាយតាមទម្លាប់ប្រើ)។

អ៊ូទ្រូ គុណនាម

[អ៊ូ-ទ្រូ] aoutru

ដូចគ្នានឹង ស៊ូទ្រូ (និយាយតាមទម្លាប់ប្រើ)។

អ៊ូប៉ទ្រូ គុណនាម

[អ៊ូ-ប៉ៈ-ទ្រូ] aoupotru

(ម.ព. ស៊ូទ្រូ) (និយាយតាមទម្លាប់ប្រើ)។

អ៊ូយ! ឧទានសព្ទ

[អ៊ូយ] auy≈

(ម.ព. អូយ!)។

អ៊ូអរ

ឈូឆរដោយមានអំណរ, ដោយស្រុះស្រួល :

អ៊ូអរ គុណកិរិយា

[អ៊ូ-អ] aouaor

ឈូឆរដោយមានអំណរ, ដោយស្រុះស្រួល :

អ៊ូអា គុណកិរិយា

[អ៊ូ-អា] aouaa

ដែលផ្អើលស្ទុះស្ទារចល់រាល់គ្នា :

អ៊ូអែ

ឈូឆរឮតែមាត់ជជែកគ្នាអែ ឬដែលចួបជុំគ្នាច្រើនដោយពួកៗឮសូរមាត់ជជែកគ្នា :

អ៊ូអែ គុណកិរិយា

[អ៊ូ-អែ] aouaae

ឈូឆរឮតែមាត់ជជែកគ្នាអែ ឬដែលចួបជុំគ្នាច្រើនដោយពួកៗឮសូរមាត់ជជែកគ្នា :

អ៊ូអ៊ា គុណកិរិយា

[អ៊ូ-អ៊ា] aouaea

(ម.ព. អ៊ូអា)។

អ៊ូ៎យ ឧទានសព្ទ

[អ៊ូយ] auy≈

(ម.ព. អូយ!)។

អ៊ូ៎យ! ឧទានសព្ទ

[អ៊ូយ] auy≈

(ម.ព. អូយ!)។

អ៊ែន

ដែលពាប់ទាបត្រង់កណ្ដាលមិនស្មើនឹងចុងដើម :

អ៊ែន គុណនាម

[អ៊ែន] aaen

ដែលពាប់ទាបត្រង់កណ្ដាលមិនស្មើនឹងចុងដើម :

អ៊ែលអ៊ល គុណកិរិយា

[អ៊ែល-អ៊ល] aaeloaol

(ម.ព. អែលអល)។

អ៊ែលអ៊ល គុណកិរិយា

[អ៊ែល-អ៊ល] aaeloaol

ដូចគ្នានឹង អែលអល ដែរ។

អ៊ែសមមែស

ស៊ែសគ្រមែស, ស៊សគ្រលស, ដែលមានអាការៈព្រងើយ ឥតគោរពកោតក្រែងអ្នកណា :

អ៊ែសមមែស គុ.កិ., គុ.

[អ៊ែស-ម-មែស] aaesmomeaes

ស៊ែសគ្រមែស, ស៊សគ្រលស, ដែលមានអាការៈព្រងើយ ឥតគោរពកោតក្រែងអ្នកណា :

អ៊ែសមែស គុ.កិ., គុ.

[អ៊ែស-មែស] aesmes≈

(ម.ព. អ៊ែសមមែស)។

អ៊ំ

ធំ (ឪពុកធំឬម្ដាយធំ)។ សម្ដីថ្នមឬទំយើសម្រាប់ក្មួយហៅឪពុកធំ ឬ ម្ដាយធំក្នុងទីចំពោះមុខឬកំបាំង :

អ៊ំ នាម

[អ៊ំ] om

ធំ (ឪពុកធំឬម្ដាយធំ)។ សម្ដីថ្នមឬទំយើសម្រាប់ក្មួយហៅឪពុកធំ ឬ ម្ដាយធំក្នុងទីចំពោះមុខឬកំបាំង :

អ៊្ហ‌ឹះ!

សូរឮដោយលាន់មាត់ខំប្រឹងលើកអ្វីធ្ងន់ឬប្រឹងក្រោកជាដើម :

អ៊្ហ‌ឹះ! ឧទានសព្ទ

[អ្ហ៊ឹះ] aahoeeah≈

សូរឮដោយលាន់មាត់ខំប្រឹងលើកអ្វីធ្ងន់ឬប្រឹងក្រោកជាដើម :

អ៊្ហ‌ឺ!

សូរឮវែងដោយលាន់មាត់ថ្ងូរជាដើម :

អ៊្ហ‌ឺ! ឧទានសព្ទ

[អ្ហ៊ឺ] aaheu≈

សូរឮវែងដោយលាន់មាត់ថ្ងូរជាដើម :

អ៊្ហុះ

សូរឮដោយលាន់មាត់ថ្ងូររអ៊ុះរទូៗជាដើម :

អ៊្ហុះ ឧទានសព្ទ

[អ៊្ហុះ] ahoah≈

សូរឮដោយលាន់មាត់ថ្ងូររអ៊ុះរទូៗជាដើម

អ៎! ឧទានសព្ទ

[អ] a≈

(ម.ព. អ!)។

អ៎ះ! ឧទានសព្ទ

[អះ] aah≈

(ម.ព. អះ!)។

អ័ក្ស

(ភូមិ.) បន្ទាត់ក្នុងមនោគតិ ដែលរត់ពីប៉ូលជើងទៅប៉ូលត្បូងកាត់តាមផ្ចិតផែនដី។

អ័ក្ស នាម

[អាក់] aaks

គ្រឿងប្រដាប់របស់ខ្មែរមួយប្រភេទ ធ្វើដោយឈើខ្លឹម មានកាំ, មានរបារ ខាងខ្នង មានសណ្ឋានមូលៗ ខាងពោះមានសណ្ឋានសំប៉ាតៗ រាយរង្វើលៗចុងទាំងពីរខាងបញ្ចុះភ្ជាប់នឹងចុងកាំ, មានភ្លៅ (អ័ក្ស) វិលបាន, មានជើងទ្រមាំ, មានដៃសម្រាប់កាន់រវៃឱ្យវិល; ជាប្រដាប់សម្រាប់ផាត់សូត្ររបស់ស្ត្រីខ្មែរ ម

អ័ក្ស នាម ១)

[អាក់] aaks

(គណិត.) បន្ទាត់ត្រង់មួយពិតឬក្នុងមនោគតិរត់កាត់ត្រង់ចំណុចកណ្ដាលនៃវត្ថុមួយ។

អ័ក្ស នាម ២)

[អាក់] aaks

(គណិត.) បន្ទាត់ត្រង់មួយដែលចែកវត្ថុមួយជាពីរផ្នែកស៊ីមេទ្រីគ្នា :

អ័ក្ស នាម ៣)

[អាក់] aaks

(គណិត.) បន្ទាត់នឹងមួយប្រើសម្រាប់បង្ហាញទីតាំងនៃចំណុចណាមួយ :

អ័ក្ស នាម

[អាក់-ផែន-ដី] aaks

(ភូមិ.) បន្ទាត់ក្នុងមនោគតិ ដែលរត់ពីប៉ូលជើងទៅប៉ូលត្បូងកាត់តាមផ្ចិតផែនដី។

អ័ព្ទ

ផ្សែងខាប់ដែលបណ្ដាលកើតឡើងអំពីអាកាសធាតុ ងងឹតដាសជិតចាក់ភ្នែកពុំយល់ឬមើលឃើញអ្វីៗស្ទុងៗពុំប្រាកដ (ខ្មែរប្រើសំដៅសេចក្ដីខាងក្រោយនេះ) :

អ័ព្ទ នាម ១)

[អ័ប] aoaptor

ពពក, ពពកខាប់ឬពពកក្រាស់; មេឃ; មេឃមីរ :

អ័ព្ទ នាម ២)

[អ័ប] aoaptor

ផ្សែងខាប់ដែលបណ្ដាលកើតឡើងអំពីអាកាសធាតុ ងងឹតដាសជិតចាក់ភ្នែកពុំយល់ឬមើលឃើញអ្វីៗស្ទុងៗពុំប្រាកដ (ខ្មែរប្រើសំដៅសេចក្ដីខាងក្រោយនេះ) :

អ័ព្ភ នាម

[អ័ប-ភៈ] ឬ [អ័ប] abpheak]rue[ab≈

(ម.ព. អព្ភ)។

អ័ភ្រ នាម

[អ័ប] aoaphror

(ម.ព. អ័ព្ទ)។

អ័រគីដេ

(ជីវ.) កេសរកូល, រុក្ខជាតិមួយប្រភេទ មានផ្កាជាកញ្ចុំពណ៌ស្រស់ (មានក្លិនក្រអូប) ជាទីទាក់ទាញដោយសារសោភណភាពរបស់វា។

អ័រគីដេ នាម

[អ័រ-គី-ដេ] arkide≈

(ជីវ.) កេសរកូល, រុក្ខជាតិមួយប្រភេទ មានផ្កាជាកញ្ចុំពណ៌ស្រស់ (មានក្លិនក្រអូប) ជាទីទាក់ទាញដោយសារសោភណភាពរបស់វា។

អ័រដោណេ

(គណិត.) y កូអ័រដោណេ, ធាតុទីពីរនៃគូលំដាប់ណាមួយនៅក្នុងប្លង់កូអ័រដោណេ :

អ័រដោណេ នាម

[អ័រ-ដោ-ណេ] ardaone≈

(គណិត.) y កូអ័រដោណេ, ធាតុទីពីរនៃគូលំដាប់ណាមួយនៅក្នុងប្លង់កូអ័រដោណេ :

អ័រម៉ូន

និយ័តករគីមីដែលត្រូវបានបញ្ចេញនិងដឹកនាំទៅកន្លែងណាមួយក្នុងសារពាង្គកាយបណ្ដាលឱ្យជាលិកាឬសរីរាង្គឆ្លើយតបវិញ :

អ័រម៉ូន នាម

[អ័រ-ម៉ូន] armoun≈

និយ័តករគីមីដែលត្រូវបានបញ្ចេញនិងដឹកនាំទៅកន្លែងណាមួយក្នុងសារពាង្គកាយបណ្ដាលឱ្យជាលិកាឬសរីរាង្គឆ្លើយតបវិញ :

អ្ងែង

(ព.សា.) ហងឯង។ សម្រាប់និយាយទៅរកស្រីក្មេងឬមានសភាពស្មើគ្នាដោយស្និទ្ធស្នាល :

អ្ងែង សព្វនាម

[អ្ងែង] angaeng

(ព.សា.) ហងឯង។ សម្រាប់និយាយទៅរកស្រីក្មេងឬមានសភាពស្មើគ្នាដោយស្និទ្ធស្នាល :

អ្នក សព្វនាម ១)

[នាក់] Nak

(ព.បុ.) សព្វថ្ងៃនេះប្រើជាអញ្ញត្រសព្ទ) ពាក្យប្រើជាជំនួសឈ្មោះបុគ្គលដែលត្រូវនិយាយទៅរកក្នុងទីចំពោះមុខ សម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋហៅគ្នាដោយសេចក្ដីគួរសម មិនចេញឈ្មោះបុគ្គលនោះ (ប្រើបានទាំងបុរសទាំងស្ត្រី) :

អ្នក សព្វនាម ២)

[នាក់] Nak

សាធារណជនហៅបងថ្លៃក៏ប្រើពាក្យ អ្នក ដែរ។

អ្នក នាម ៣)

[នាក់] Nak

ប្រើជាពាក្យនាំមុខឈ្មោះបុគ្គលក៏បាន :

អ្នក សព្វនាម ៤)

[នាក់] Nak

ទំនៀមសាធារណជនខ្មែរក្នុងសម័យពីដើម មុនសម័យបច្ចុប្បន្ននេះ, បើបុរសណាបានបួសជាភិក្ខុហើយសឹកមក ត្រូវហៅ អ្នក (អ្នកសោម, អ្នកសម) ; បើបានបួសជាសាមណេរហើយសឹកមកត្រូវហៅ ជី (ជីមាស, ជីមិត្រ) ; បើមិនបានបួសសោះទេ ត្រូវហៅ ចៅ (ចៅប្រាក់ ចៅមាស) ; បើនៅជំទង់ឬកំលោះហៅ អា។ ដោយហេតុនេះ ទើបមាន

អ្នក នាម

[នាក់] Nak

(ជាអញ្ញត្រសព្ទ) បុគ្គល, ជន, មនុស្ស។

អ្នក នាម

[នាក់-កន់-ដៀត] Nak

ជនឯទៀតក្រៅពីញាតិ គឺជនដែលមិនមែនជាសាច់ញាតិ (អញ្ញាតកជន) :

អ្នក នាម

[នាក់-កាន់-កា] Nak

(ម.ព. អ្នកការ)។

អ្នក នាម

[នាក់-កា] Nak

បុគ្គលដែលធ្វើការឬដែលកាន់ការ។

អ្នក នាម

[នាក់-ក្រ] Nak

ជនដែលក្រទ្រព្យ។

អ្នក នាម

[នាក់-ក្រុង] Nak

ជនដែលនៅក្នុងក្រុង។

អ្នក នាម

[នាក់-ខ្លាច] Nak

ជនដែលខ្លាច។

អ្នក នាម

[នាក់-ខ្លៅ] Nak

បុគ្គលខ្លៅ។