ស្លឹករឹត

វចនានុក្រមខ្មែរ

ពាក្យខ្មែរ ការអាន និងអត្ថន័យ — បើកជាសាធារណៈ និងកែលម្អដោយអ្នកអាន។

៦៨,៣៦៩ ធាតុ

អរណ្យ នាម

[អៈ-រ៉ាន់] aoronyor

(ម.ព. អរញ្ញ)។

អរណ្យ នាម

[អៈ-រ៉ាន់-យ៉ៈ-គោ-ច] aoronyor

(ម.ព. អរញ្ញគោចរ)។

អរណ្យ នាម

[អៈ-រ៉ាន់-យ៉ៈ-ធ័រ] aoronyor

(ម.ព. អរញ្ញធម្ម)។

អរណ្យ នាម

[អៈ-រ៉ាន់-យ៉ៈ-បាល] aoronyor

(ម.ព. អរញ្ញបាល)។

អរណ្យ នាម

[អៈ-រ៉ាន់-យ៉ៈ-ប្រ-ទេស] aoronyor

(ម.ព. អរញ្ញប្បទេស)។

អរណ្យ នាម

[អៈ-រ៉ាន់-យ៉ៈ-វ៉ាស] aoronyor

(ម.ព. អរញ្ញវាស)។

អរណ្យ នាម

[អៈ-រ៉ាន់-យ៉ៈ-វ៉ា-សិន] aoronyor

(ម.ព. អរញ្ញវាសី)។

អរណ្យ នាម

[អៈ-រ៉ាន់-យ៉ា-វ៉ាស] aoronyor

(ម.ព. អរញ្ញាវាស)។

អរណ្យ—

(ម.ព. អរញ្ញ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរណ្យ— នាម

[អៈ-រ៉ាន់-យ៉ៈ—] aakranyak—≈

(ម.ព. អរញ្ញ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរពិន្ទ នាម

[អៈ-រ៉ៈ-ពិន-ទៈ-គន់] aaropintor

ក្លិនផ្កាឈូក។

អរវិន្ទ នាម

[អៈ-រ៉ៈ-វិន] aakrakvin≈

(ម.ព. អរពិន្ទ)។

អរវិន្ទ នាម

[អៈ-រ៉ៈ-វិន-ទៈ-គន់] aakrakvinteakkno≈

(ម.ព. អរពិន្ទគន្ធ)។

អរសភាព

ភាពឬភាវៈឥតរស; ភាពសោះកក្រោះ។

អរសភាព នាម

[អៈ-រ៉ៈ-សៈ-ភាប] aarosapheap

ភាពឬភាវៈឥតរស; ភាពសោះកក្រោះ។

អរសរូប

ដែលមានសភាពជារបស់ឥតរស, ដែលឥតរសជាតិ; ដែលសោះកក្រោះ។

អរសរូប គុណនាម

[អៈ-រ៉ៈ-សៈ-រូប] aorosorub

ដែលមានសភាពជារបស់ឥតរស, ដែលឥតរសជាតិ; ដែលសោះកក្រោះ។

អរហត្ត

ឈ្មោះលោកុត្តរមគ្គទី ៤ឬលោកុត្តរធម៌ថ្នាក់ទី ៧(ព.ពុ.)។

អរហត្ត នាម

[អៈ-រ៉ៈ-ហ័ត] aarohatt

លោកុត្តរធម៌ថ្នាក់ខ្ពស់បំផុតដែលព្រះអរហន្តបានសម្រេច; ភាពជាអរហន្ត :

អរហត្ត នាម

[អៈ-រ៉ៈ-ហ័ត-តៈ-ផល់] aarohatt

ឈ្មោះលោកុត្តរផលទី ៤ឬលោកុត្តរធម៌ថ្នាក់ទី៨។

អរហត្ត នាម

[អៈ-រ៉ៈ-ហ័ត-តៈ-ម័ក] aarohatt

ឈ្មោះលោកុត្តរមគ្គទី ៤ឬលោកុត្តរធម៌ថ្នាក់ទី ៧(ព.ពុ.)។

អរហទ្ធជ

ទង់អរហន្ត គឺសំពត់ជ្រលក់អម្ចត់សម្រាប់បព្វជិតស្លៀកដណ្ដប់ (ចីវរ)។

អរហទ្ធជ នាម

[អៈ-រ៉ៈ-ហ័ត-ធៈ-ជៈ] ឬ [អៈ-រ៉ៈ-ហ័ត-ធច់] aorohotthoch

ទង់អរហន្ត គឺសំពត់ជ្រលក់អម្ចត់សម្រាប់បព្វជិតស្លៀកដណ្ដប់ (ចីវរ)។

អរហន្ត

អ្នកឆ្ងាយចាកកិលេស គឺអ្នកដែលបានសម្រេចលោកុត្តរធម៌ផុតថ្នាក់ :

អរហន្ត នាម

[អៈ-រ៉ៈ-ហន់] aarohantor

អ្នកឆ្ងាយចាកកិលេស គឺអ្នកដែលបានសម្រេចលោកុត្តរធម៌ផុតថ្នាក់ :

អរហន្តា នាម

[អៈ-រ៉ៈ-ហន់-តា] aarohantea

(ម.ព. អរហន្ត)។

អរហន្តី នាម

[អៈ-រ៉ៈ-ហន់-តី] aakrakhnotei≈

(ម.ព. អរហន្តា)។

អរហន្តោ នាម

[អៈ-រ៉ៈ-ហន់-តោ] aakrakhnotao≈

(ម.ព. អរហន្តា)។

អរហា

(ម.ព. អរហំ និង អរហន្ត)។

អរហា នាម

[អៈ-រ៉ៈ-ហា] aaroha

(ម.ព. អរហំ និង អរហន្ត)។

អរហំ

លោកអ្នកឆ្ងាយចាកកិលេសព្រមទាំងវាសនា គឺអច្ឆរិយមនុស្សដែលបានសម្រេចលោកុត្តរធម៌ផុតថ្នាក់ ព្រមទាំងកាត់ផ្ដាច់បុព្វចរិយានៃកាយប្រយោគនិងវចីប្រយោគបានផង (ប្លែកគ្នាអំពីខីណាសវបុគ្គលដទៃ) :

អរហំ នាម

[អៈ-រ៉ៈ-ហ័ង] aoroham

លោកអ្នកឆ្ងាយចាកកិលេសព្រមទាំងវាសនា គឺអច្ឆរិយមនុស្សដែលបានសម្រេចលោកុត្តរធម៌ផុតថ្នាក់ ព្រមទាំងកាត់ផ្ដាច់បុព្វចរិយានៃកាយប្រយោគនិងវចីប្រយោគបានផង (ប្លែកគ្នាអំពីខីណាសវបុគ្គលដទៃ) :

អរាគ

អ្នកដែលឥតរាគ (អរហន្ត, អរហន្តី)។

អរាគ គុណនាម

[អៈ-រា-គៈ] ឬ [អៈ-រាក] aoreak

ដែលឥតរាគ, ដែលឥតតម្រេក (វីតរាគ)។

អរាគ នាម

[អៈ-រា-គៈ] ឬ [អៈ-រាក] aoreak

អ្នកដែលឥតរាគ (អរហន្ត, អរហន្តី)។

អរាគា នាម

[អៈ-រា-គា] aoreakea

(ម.ព. អរាគ)។

អរាជក

ដែលឥតស្ដេច គឺប្រទេសដែលមិនមានស្ដេចសោយរាជ្យ, ដែលមិនមានក្សត្រិយ៍គ្រប់គ្រង :

អរាជក គុណនាម

[អៈ-រា-ជៈ-កៈ] ឬ [អៈ-រា-ជក់] aareachok

ដែលឥតស្ដេច គឺប្រទេសដែលមិនមានស្ដេចសោយរាជ្យ, ដែលមិនមានក្សត្រិយ៍គ្រប់គ្រង :

អរិ នាម

[អៈ-រិ] aori

សត្រូវ; អ្នកដែលជាសត្រូវ :

អរិ នាម

[អៈ-រិន] aori

មេសត្រូវ, ក្បាលសត្រូវ។

អរិ នាម

[អៈ-រិន-ទំ] aori

អ្នកប្រាបសត្រូវ (ច្រើនប្រើជាព្រះបរមនាមាភិធេយ្យ នៃក្សត្រិយ៍ទ្រង់រាជ្យឬជាឋានន្តរនៃមេទ័ព)។

អរិ នាម

[អៈ-រិ-ភាប] aori

ភាពឬដំណើរជាសត្រូវ។

អរិ គុណនាម

[អៈ-រិ-ភូត] aori

ដែលជាសត្រូវ។

អរិ គុណនាម

[អៈ-រិ-ភូ-តា] aori

(ម.ព. អរិភូត)។

អរិយ នាម ១)

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ] aoriy

អ្នកប្រសើរ; អ្នកមានតម្លៃ, អ្នកដែលគួររាប់រក; អ្នកមានធម៌ឬទំនៀមទម្លាប់ល្អ (នាំឱ្យមានសេចក្ដីចម្រើន) ; អ្នកមានសភាពស្លូតត្រង់; អ្នកដែលមានបែបបទរៀបរយ; ...។

អរិយ នាម ២)

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ] aoriy

(ព.ពុ.) អ្នកដែលបានសម្រេចលោកុត្តរធម៌ តាំងពីថ្នាក់សោតាបត្តិមគ្គរៀងទៅដល់អរហត្តផល (អរិយបុគ្គល)។ មានន័យមួយផ្សេងក្នុងគម្ពីរពុទ្ធសាសនាថា អរិយៈ មាន ៤ប្រភេទគឺ ១អាចារអរិយៈ ឬ អាចារារិយៈ អ្នកដែលមានមារយាទត្រឹមត្រូវ (សូម្បីសត្វតិរច្ឆាន បើមានមារយាទល្អត្រឹមត្រូវ ក៏ហៅ អាចារអរិ

អរិយ គុណនាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ] aoriy

ប្រសើរ; ត្រឹមត្រូវ; សុភាព; រៀបរយ; មានបែបបទល្អ; ស្លូតត្រង់; ដែលឥតទោស។

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-ជាត] aoriy

ជាតិអារ្យជន; ជាតិជនអ្នកមានអារ្យធម៌។

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-ទ្រ័ប] aoriy

ទ្រព្យដ៏ប្រសើរ; ទ្រព្យរបស់អរិយជន (ពុទ្ធសាសនាសំដៅយកធម៌ ៧យ៉ាងគឺ សទ្ធា, សីលៈ, ហិរិ, ឱត្តប្បៈ, សុតៈ, ចាគៈ, បញ្ញា ហៅថា អរិយទ្រព្យ) :

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-ធន់] aoriy

(ម.ព. អរិយទ្រព្យ)។

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-បុក-គល់] aoriy

បុគ្គល ៨ពួក រាប់តាំងពីអ្នកដែលបានសម្រេចសោតាបត្តិមគ្គរៀងទៅដល់អ្នកដែលបានសម្រេចអរហត្តផល (ព.ពុ.)។

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-វង់] aoriy

វង្សនៃអរិយបុគ្គល។ ខ្មែរប្រើជាឋានន្តរនៃសមណសក្ដិទីរាជាគណៈសម្រាប់ទោក្នុងសម័យបុរាណ, សម័យបច្ចុប្បន្នប្រើជាសម្រាប់ត្រី :

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-វិ-នៃ] aoriy

ច្បាប់របស់អរិយជន។

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-សង់] aoriy

សង្ឃជាអរិយបុគ្គល (ព.ពុ.)។

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-ស័ច] aoriy

សេចក្ដីពិតរបស់អរិយបុគ្គល, សេចក្ដីពិតឥតមានល្អៀង។ អរិយសច្ច មាន ៤យ៉ាងគឺ ទុក្ខៈ សេចក្ដីព្រួយលំបាក; សមុទយៈ កំណើតទុក្ខឬហេតុដែលនាំឱ្យកើតទុក្ខ; និរោធៈ សេចក្ដីរលត់ទុក្ខ ឬធម៌សម្រាប់រម្លត់ទុក្ខ; មគ្គៈ ផ្លូវឬឧបាយនៃសេចក្ដីរលត់ទុក្ខ (ហៅដោយរួបរួមថា ចតុរារិយសច្ច (ព.ពុ.)។

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-សា-វិ-កា] aoriy

(ម.ព. អរិយសាវ័ក)។

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-សា-វ៉ាក់] aoriy

អរិយបុគ្គលអ្នកបានស្ដាប់ពុទ្ធោវាទ។

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យុ-ប៉ៈ-វាត] aoriy

ការពោលតិះដៀលអរិយបុគ្គល (ព.ពុ.)។

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យុ-ប៉ៈ-វា-ទិ-នី] aoriy

(ម.ព. អរិយុបវាទី)។

អរិយ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យុ-ប៉ៈ-វា-ទី] aoriy

អ្នកពោលតិះដៀលអរិយបុគ្គល។

អរិយក នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-កៈ] aariyok

ជនជាតិអរិយៈឬអារ្យៈ គឺពួកជនដែលជា បុព្វបុរសឬជាដើមពូជពង្សនៃពួកហិណ្ឌូ ក្នុងបុរាណសម័យ (ហៅ អរិយជន, អរិយជាតិ, អរិយមនុស្ស ឬ អារ្យកជន, អារ្យកមនុស្ស ក៏បាន; ក្នុងបច្ចុប្បន្នសម័យច្រើនហៅ អាយ៌េន ឬ អាយ៌ែន អ.ថ. អារ យែន)។

អរិយក នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-កាប់-ប៉ៈ-ទេស] aariyok

ប្រទេសនៃអរិយជន (ហិណ្ឌូស្ឋានឬឥណ្ឌា)។

អរិយកៈ នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-កៈ] aakreyakkak≈

(ម.ព. អរិយក)។

អរិយក—

(ម.ព. អរិយក) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរិយក— នាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-កៈ—] aakreyakkak—≈

(ម.ព. អរិយក) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរិយជន

(ប្រវត្តិ.) ជនរស់នៅក្នុងរដ្ឋដែលមានប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រង វប្បធម៌ និងរបៀបរស់នៅជឿនលឿន :

អរិយជន នាម ១)

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-ជន់] aakreyakchno≈

ជនពួកអារ្យៈ គឺជនមានរបៀបបែបបទទំនៀមសណ្ដាប់ល្អ នាំឱ្យមានសេចក្ដីចម្រើន។

អរិយជន នាម ២)

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-ជន់] aakreyakchno≈

(ប្រវត្តិ.) ជនរស់នៅក្នុងរដ្ឋដែលមានប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រង វប្បធម៌ និងរបៀបរស់នៅជឿនលឿន :

អរិយធម៌

(អ.សិ.) បណ្ដុំលក្ខណៈរួមរបស់សង្គមដែលក្នុងនោះមានទាក់ទងនឹងជំនឿ សាសនា សីលធម៌ សីលវិជ្ជា វិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកទេស ការគ្រប់គ្រង...ហើយដែលផ្ទុយនឹងសភាពអន់ថយ។ មែកធាងសំខាន់ៗនៃអរិយធម៌ មានវប្បធម៌និងសង្គមធម៌។

អរិយធម៌ នាម ១)

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-ធ័រ] aoriyothomr

ធម៌ដែលនាំឱ្យកើតសេចក្ដីសុខ ចម្រើន; ធម៌របស់អរិយជន, ទំនៀមសណ្ដាប់ល្អ; សណ្ដាប់ធ្នាប់ឬបែបបទរៀបរយ។

អរិយធម៌ នាម ២)

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ-ធ័រ] aoriyothomr

(អ.សិ.) បណ្ដុំលក្ខណៈរួមរបស់សង្គមដែលក្នុងនោះមានទាក់ទងនឹងជំនឿ សាសនា សីលធម៌ សីលវិជ្ជា វិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកទេស ការគ្រប់គ្រង...ហើយដែលផ្ទុយនឹងសភាពអន់ថយ។ មែកធាងសំខាន់ៗនៃអរិយធម៌ មានវប្បធម៌និងសង្គមធម៌។

អរិយៈ គុណនាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ] aakreyak≈

(ម.ព. អរិយ)។

អរិយ—

(ម.ព. អរិយ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរិយ— គុណនាម

[អៈ-រ៉ិ-យ៉ៈ—] aakreyak—≈

(ម.ព. អរិយ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរិ—

(ម.ព. អរិ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរិ— គុណនាម

[អៈ-រិ—] aakri—≈

(ម.ព. អរិ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

អរុណ នាម

[អៈ-រុន] aarun

ព្រះអាទិត្យដែលទើបភ្លឺច្រាលពីទិសបូព៌, ពេលក្រហមឯកើត, ពេលព្រឹកព្រាង :

អរុណ នាម ១)

[យក-អៈ-រុន-ក្នុង-វាត់] aarun

ឱ្យអរុណរះក្នុងវត្ត (ព.វិ.)។

អរុណ នាម ២)

[យក-អៈ-រុន-ក្នុង-វាត់] aarun

ភិក្ខុដែលចេញទៅដោយសត្តាហករណីយ ឬ សត្តាហកិច្ច ត្រូវត្រឡប់មកកាន់អាវាសដែលចាំវស្សាវិញមុនអរុណទី ៧គឺនៅក្រៅអាវាសបាន ៦យប់ (ព.វិ.)។

អរុណ កិរិយាសព្ទ

[កន់-ឡង-អៈ-រុន] aarun

កន្លងរាត្រី។

អរុណ កិរិយាសព្ទ

[ដាច់-អៈ-រុន] aarun

(ម.ព. កន្លងអរុណ)។

អរុណ នាម

[អៈ-រុ-ណៈ-កៈ-ម៉ល់] aarun

ឈូកក្រហម។

អរុណ នាម

[អៈ-រុ-ណៈ-ក] aarun

ព្រះអាទិត្យ។

អរុណ នាម

[អៈ-រុ-ណាប់-ប៉ៈ-ភា] aarun

ពន្លឺអរុណ។

អរុណ នាម

[អៈ-រុ-ណៈ-ប្រ-ភា] aarun

(ម.ព. អរុណប្បភា)។

អរុណ នាម

[អៈ-រុ-ណៈ-ព័រ] aarun

ព័ណ៌អរុណ, ព័ណ៌លឿងទុំ, ព័ណ៌មាស។

អរុណ នាម

[អៈ-រុ-ណៈ-រ័ង-សី] aarun

រស្មីព័ណ៌មាស។

អរុណ នាម

[អៈ-រុ-ណៈ-រ័ស-ស្មី] aarun

(ម.ព. អរុណរង្សី)។