ស្លឹករឹត

វចនានុក្រមខ្មែរ

ពាក្យខ្មែរ ការអាន និងអត្ថន័យ — បើកជាសាធារណៈ និងកែលម្អដោយអ្នកអាន។

៦៨,៣៦៩ ធាតុ

សម្លិច

ល្បិចសម្ងាត់, ឧបាយស៊ើបការសម្ងាត់ឱ្យលេចជាក់ច្បាស់ ឬអ្នកដែលស៊ើបឱ្យលេចការសម្ងាត់ :

សម្លិច នាម

[សំ-ឡិច] samlich

ល្បិចសម្ងាត់, ឧបាយស៊ើបការសម្ងាត់ឱ្យលេចជាក់ច្បាស់ ឬអ្នកដែលស៊ើបឱ្យលេចការសម្ងាត់ :

សម្លី

ប៉ុយកប្បាស; គ, រកា ជាដើម ដែលថ្ពេចរួចហើយ :

សម្លី នាម

[សំ-ឡី] somli

ប៉ុយកប្បាស; គ, រកា ជាដើម ដែលថ្ពេចរួចហើយ :

សម្លឹង

ពិនិត្យអារម្មណ៍ឱ្យឃើញជាក់តាមការណ៍ពិត។

សម្លឹង កិរិយាសព្ទ

[សំ-ឡឹង] slerng

មើលស្លឹង, មើលដោយធ្វើភ្នែកស្លឹងឆ្ពោះត្រង់មិនងាក :

សម្លឹង កិរិយាសព្ទ

[សំ-ឡឹង-ប្រ-យ៉ោច] slerng

រំពឹងគិតចំពោះប្រយោជន៍។

សម្លឹង កិរិយាសព្ទ

[សំ-ឡឹង-ពុត] slerng

មើលពុត។

សម្លឹង កិរិយាសព្ទ

[សំ-ឡឹង-មុក] slerng

បើកភ្នែកធំមើលចំមុខអ្នកដទៃ។

សម្លឹង កិរិយាសព្ទ

[សំ-ឡឹង-អា-រ៉ម់] slerng

ពិនិត្យអារម្មណ៍ឱ្យឃើញជាក់តាមការណ៍ពិត។

សម្លុក

ពាក្យសាមញ្ញសម្រាប់និយាយផ្សំនឹងពាក្យ សម្ល ថា :

សម្លុក បុព្វបទ

[សំ-ឡុក] samluk

ពាក្យសាមញ្ញសម្រាប់និយាយផ្សំនឹងពាក្យ សម្ល ថា :

សម្លុត

ធ្វើឱ្យស្លុត, គំរាមកំហែងឱ្យតក់ស្លុត, ឱ្យខ្លាច :

សម្លុត កិរិយាសព្ទ

[សំ-ឡុត] somlut

ធ្វើឱ្យស្លុត, គំរាមកំហែងឱ្យតក់ស្លុត, ឱ្យខ្លាច :

សម្លុយ

ដែលស្លុយចុះ, ដែលផ្ទុយពីចងក្បិន :

សម្លុយ កិ., គុ.កិ.

[សំ-ឡុយ] somluy

ស្លៀកសំពត់ឱ្យស្លុយ គឺស្លៀកសំពត់ទម្លាក់ជាយម្ខាងចុះក្រោមទាំងអស់ (បែបយ៉ាង ស្លៀកស្បង់, ស្លៀកសារុង) :

សម្លុយ គុណនាម

[សំ-ឡុយ] somluy

ដែលស្លុយចុះ, ដែលផ្ទុយពីចងក្បិន :

សម្លូត នាម

[សំ-ឡូត] samlut

ដំណើរស្លូត, ភាវៈស្លូត :

សម្លើត

ដែលមានភ្នែកស្លើត; អ្នកដែលមានភ្នែកត្របាំងបះស្លើត :

សម្លើត គុ., ន.

[សំ-ឡើត] samlaut

ដែលមានភ្នែកស្លើត; អ្នកដែលមានភ្នែកត្របាំងបះស្លើត :

សម្លៀក

គ្រឿងសម្រាប់ស្លៀក, គ្រឿងសម្រាប់បិទបាំងរាងកាយចាប់ពីចង្កេះចុះក្រោម :

សម្លៀក នាម

[សំ-លៀក] samliek≈

គ្រឿងសម្រាប់ស្លៀក, គ្រឿងសម្រាប់បិទបាំងរាងកាយចាប់ពីចង្កេះចុះក្រោម :

សម្លៀកបំពាក់

គ្រឿងសម្រាប់ស្លៀកពាក់, គ្រឿងសម្រាប់បិទបាំងឬតុបតែងលម្អរាងកាយ ដូចជា សំពត់ ខោ អាវ ជាដើម :

សម្លៀកបំពាក់ នាម

[សំ-លៀក-បំ-ពាក់] samliekbampeak≈

គ្រឿងសម្រាប់ស្លៀកពាក់, គ្រឿងសម្រាប់បិទបាំងឬតុបតែងលម្អរាងកាយ ដូចជា សំពត់ ខោ អាវ ជាដើម :

សម្លេក

ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំនឹងពាក្យ សម្លក់ ថា :

សម្លេក បុព្វបទ

[សំ-ឡេក] samlek

ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំនឹងពាក្យ សម្លក់ ថា :

សម្លេច នាម

[សំ-ឡេច] somlech

(ម.ព. សម្លិច)។

សម្លេះ

សម្លាប់ដោយអាថ៌កំបាំង បញ្ឈប់សកម្មភាពមិនឱ្យមានដំណើរការតទៅទៀត។ ពាក្យនេះច្រើននិយាយសំដៅទៅលើការសម្លាប់បំបាត់ជីវិត។ សម្លេះបំបាត់ចេញកុំឱ្យមានមុខតទៅទៀត :

សម្លេះ កិរិយាសព្ទ

[សំ-ឡេះ] somleh

សម្លាប់ដោយអាថ៌កំបាំង បញ្ឈប់សកម្មភាពមិនឱ្យមានដំណើរការតទៅទៀត។ ពាក្យនេះច្រើននិយាយសំដៅទៅលើការសម្លាប់បំបាត់ជីវិត។ សម្លេះបំបាត់ចេញកុំឱ្យមានមុខតទៅទៀត :

សម្លែវ

ដែលមានភ្នែកស្លែវ; អ្នកដែលមានភ្នែកស្រលៀងស្លែវ :

សម្លែវ គុ., ន.

[សំ-ឡែវ] somleaev

ដែលមានភ្នែកស្លែវ; អ្នកដែលមានភ្នែកស្រលៀងស្លែវ :

សម្លោក នាម ១)

[សំ-ឡោក] samlouk

ពាក្យស្លោក។

សម្លោក នាម ២)

[សំ-ឡោក] samlouk

ខ្មែរប្រើពាក្យស្លោកនេះផ្សេងពីសំស្ក្រឹតនិងបាលី គឺខ្មែរប្រើចំពោះតែពាក្យរៀលចួនរណ្ដំ ច្រើនតែទាយលក្ខណៈមនុស្សឬសត្វពាហនៈ គឺគោ, ក្របី, ដំរី, សេះ និងបសុសត្វមានឆ្កែ, ឆ្មាជាដើម, ដូចជាសម្លោកមនុស្សថា មុខខ្លា ចង្កាហ៊ីង ពោះទ្រពីង ច្រមុះទាល ទាយថា មនុស្សមានលក្ខណៈបែបនេះ ច្រើនអង

សម្លោក នាម

[និ-ពន់-សំ-ឡោក] samlouk

(ម.ព. ចងសម្លោក)។

សម្អក

ដែលស្អក; អ្នកដែលមានសំឡេងស្អក (ព. ព; (ព.គ.) ស្អក)។ សរសេរជា សំអក ក៏បាន។

សម្អក គុ., ន.

[សំ-អក] samaok

ដែលស្អក; អ្នកដែលមានសំឡេងស្អក (ព. ព; (ព.គ.) ស្អក)។ សរសេរជា សំអក ក៏បាន។

សម្អប់

ដែលជាទីស្អប់; មនុស្ស, សត្វឬអ្វីៗដែលជាទីស្អប់ :

សម្អប់ គុ., ន.

[សំ-អប់] samaob

ដែលជាទីស្អប់; មនុស្ស, សត្វឬអ្វីៗដែលជាទីស្អប់ :

សម្អប់ពុត

ដំណើរប្រមើលមើលពុតគេដោយសេចក្ដីស្អប់; ដំណើរជំនានីសគេ :

សម្អប់ពុត កិរិយាសព្ទ

[សំ-អប់-ពុត] somaoboput

ប្រមើលពុតគេដោយសេចក្ដីស្អប់; បង្ខូចកេរ្តិ៍ឈ្មោះគេ, បំផ្លាញប្រយោជន៍គេ, ជំនានីសគេ :

សម្អប់ពុត នាម

[សំ-អប់-ពុត] somaoboput

ដំណើរប្រមើលមើលពុតគេដោយសេចក្ដីស្អប់; ដំណើរជំនានីសគេ :

សម្អាង

ប្រដាប់សម្រាប់ស្អាង, គ្រឿងស្អាង។

សម្អាង គុណនាម

[សំ-អាង] samaeang

ដែលសម្រាប់ស្អិតស្អាង :

សម្អាង នាម

[សំ-អាង] samaeang

ប្រដាប់សម្រាប់ស្អាង, គ្រឿងស្អាង។

សម្អាត

ធ្វើឱ្យស្អាត, ឱ្យអស់មន្ទិល :

សម្អាត កិរិយាសព្ទ

[សំ-អាត] som art

ធ្វើឱ្យស្អាត, ឱ្យអស់មន្ទិល :

សម្អិត

ជ័រឬវត្ថុអ្វីដែលធ្វើឱ្យស្អិតសម្រាប់ដាក់ឱ្យសត្វតូចៗជាប់ :

សម្អិត កិរិយាសព្ទ

[សំ-អិត] samait

ធ្វើឱ្យស្អាតហ្មត់ហ្មង, សម្អាតដោយប្រពៃ។

សម្អិត បុព្វបទ

[សំ-អិត] samait

ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំនឹងពាក្យ សម្អាត ឬ សម្អាង ថា :

សម្អិត កិរិយាសព្ទ

[សំ-អិត-សំ-អាង] samait

ស្អិតស្អាងដោយប្រពៃ, ស្អិតស្អាងផ្ចិតផ្ចង់។

សម្អិត នាម

[សំ-អិត] samait

ជ័រឬវត្ថុអ្វីដែលធ្វើឱ្យស្អិតសម្រាប់ដាក់ឱ្យសត្វតូចៗជាប់ :

សម្អិតខះ

ការស្អិតខះជាប់គ្នារបស់កោសិកាឬមីក្រូសព៌ាង្គកាយដោយសារអន្តរកម្មរវាងអង់ទីសែននិងអង់ទីករនៅពេលជួបគ្នា។

សម្អិតខះ នាម

[សំ-អិត-ខះ] samaetkhah≈

ការស្អិតខះជាប់គ្នារបស់កោសិកាឬមីក្រូសព៌ាង្គកាយដោយសារអន្តរកម្មរវាងអង់ទីសែននិងអង់ទីករនៅពេលជួបគ្នា។

សម្អុយ

ក្លិនស្អុយ, អ្វីៗដែលមានក្លិនស្អុយ។

សម្អុយ កិរិយាសព្ទ

[សំ-អុយ] samauy

ធ្វើឱ្យស្អុយ, និយាយឱ្យស្អុយកេរ្តិ៍ឈ្មោះគេ :

សម្អុយ នាម

[សំ-អុយ] samauy

ក្លិនស្អុយ, អ្វីៗដែលមានក្លិនស្អុយ។

សម្អេក

មន្ទិលដែលនៅជាប់នឹងធ្មេញ, អាចម៍ធ្មេញ :

សម្អេក នាម

[សំ-អេក] somaek

មន្ទិលដែលនៅជាប់នឹងធ្មេញ, អាចម៍ធ្មេញ :

សម្អែល កិ., គុ.កិ.

[សំ-អែល] samaeael

បញ្ចេញពោះឱ្យឃើញស្អែល :

សម—

(ម.ព. សម{¥¥}៥{££}) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

សម— គុណនាម

[សៈ-ម៉ៈ—] sakmak—≈

(ម.ព. សម៥) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

សយ នាម

[សយ] say

រោមជាកញ្ចុំឬសំណុំរោមនៅកសត្វ មានក្ងោកនិងសីហៈជាដើម :

សយ នាម

[សយ-សង់-វ៉ា] say

សំណុំខ្សែសង្វារ :

សយ នាម

[សយ] say

ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំឬស៊ែម, កែមជាមួយនឹងពាក្យឯទៀត; បរិវារសព្ទ :

សយនា នាម

[សៈ-យ៉ៈ-ណា] sakyakna≈

(ម.ព. សយនៈ)។

សយនៈ

ឱកាសសម្រាប់ដេក; ពេលទំនេរសម្រាប់ដេក។

សយនៈ នាម

[សៈ-យ៉ៈ-ណៈ] sayoneak

ទីឬកន្លែងដេក, ដំណេក; ការដេក, ឥរិយាបថដេក។

សយនៈ នាម

[ទែន-សៈ-យ៉ៈ-ណា] sayoneak

(រ.ស.) គ្រែសម្រាប់ស្ដេចផ្ទំ, ក្រឡាបន្ទំ។

សយនៈ នាម

[សៈ-យ៉ៈ-ណៈ-កាល] sayoneak

ពេលដេក។

សយនៈ នាម

[សៈ-យ៉ៈ-ណ័ត-ឋាន] sayoneak

កន្លែងសម្រាប់ដេក។

សយនៈ នាម

[សៈ-យ៉ៈ-ណៈ-វេ-លា] sayoneak

(ម.ព. សយនកាល)។

សយនៈ នាម

[សៈ-យ៉ៈ-ណា-សៈ-ណៈ] sayoneak

ទីដេកនិងទីអង្គុយ (សេនាសនៈ)។

សយនៈ នាម

[សៈ-យ៉ៈ-ណោ-កាស] sayoneak

ឱកាសសម្រាប់ដេក; ពេលទំនេរសម្រាប់ដេក។

សយម្ពរា

ស្រីដែលរើសរកប្ដីខ្លួនឯងតាមស្ម័គ្រចិត្ត :

សយម្ពរា នាម

[សៈ-យុ័ម-ពៈ-រា] soyomporea

ស្រីដែលរើសរកប្ដីខ្លួនឯងតាមស្ម័គ្រចិត្ត :

សយម្ភូ

អ្នកកើតឯង; អ្នកបានសម្រេចគុណវិសេសខ្លួនឯង។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ; ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ :

សយម្ភូ នាម

[សៈ-យុ័ម-ភូ] soyomphu

អ្នកកើតឯង; អ្នកបានសម្រេចគុណវិសេសខ្លួនឯង។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ; ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ :

សយាលុ

ដែលងុយដេកច្រើន, ដែលមានចំណូលខាងដេក, ល្មោភដេក :

សយាលុ គុណនាម

[សៈ-យ៉ា-លុ] soyealu

ដែលងុយដេកច្រើន, ដែលមានចំណូលខាងដេក, ល្មោភដេក :

សយូវ នាម

[សៈ-យ៉ូវ] sayuv

(ម.ព. ស្រយូវ)។

សយ្យា

បន្ទំបែបដំណេកសីហៈ គឺផ្ទំផ្អៀងទៅខាងស្ដាំ ព្រះបាទឆ្វេងតម្រួតលើព្រះបាទស្ដាំ (បន្ទំព្រះពុទ្ធ) :

សយ្យា នាម a

[សៃ-យ៉ា] sayyea

ការដេក, ការសម្រេចឥរិយាបថដេក។

សយ្យា គុណនាម b

[សៃ-យ៉ា] sayyea

ដែលដេក :

សយ្យា កិរិយាសព្ទ c

[សៃ-យ៉ា] sayyea

(រ.ស.) ដេក :

សយ្យា នាម

[សី-ហៈ-សៃ-យ៉ាស] sayyea

បន្ទំបែបដំណេកសីហៈ គឺផ្ទំផ្អៀងទៅខាងស្ដាំ ព្រះបាទឆ្វេងតម្រួតលើព្រះបាទស្ដាំ (បន្ទំព្រះពុទ្ធ) :

សយ្យាសន៍

ទីដេកនិងទីអង្គុយ (សយនាសន)។ ខ្មែរច្រើនប្រើជា កិ. ក្លាយសេចក្ដីថា "ដេក" ក៏មាន, ជា ន. "ការដេក" ក៏មាន, ប្រើជា (រ.ស.) :

សយ្យាសន៍ នាម

[សៃ-យ៉ាស] soyyeason

ទីដេកនិងទីអង្គុយ (សយនាសន)។ ខ្មែរច្រើនប្រើជា កិ. ក្លាយសេចក្ដីថា "ដេក" ក៏មាន, ជា ន. "ការដេក" ក៏មាន, ប្រើជា (រ.ស.) :

សរ នាម

[ស] sor

ព្រួញ, កាំ, កាំធ្នូ, កាំស្នា :

សរ នាម

[ស-ជៃ] sor

សរមានជ័យ។

សរ កិរិយាសព្ទ

[ស] sor

រឭក, រឭកឃើញ, នឹកឃើញ, សាដឹងឡើងវិញ។

សរ កិរិយាសព្ទ

[ស-ជាត] sor

ដឹងជាតិ។