វចនានុក្រមខ្មែរ

បូរាណ គុណនាម

[បូ-រ៉ាន] bourean

មានន័យដូចគ្នា បុរាណ ដែរ, ជាពាក្យសម្រាប់ប្រើខ្លះចំពោះតែក្នុងកាព្យ ដែលមានសម្ផស្សត្រូវថាឱ្យវែង ឱ្យយឺត, ឯពាក្យរាយត្រូវសរសេរ ត្រូវនិយាយថា បុរាណ ជាដរាប។ ពាក្យកាព្យដែលត្រូវប្រើ បូរាណ នោះ ដូចជា :

បូល កិរិយាសព្ទ

[បូល] boul

ផ្សងឱ្យដឹងហេតុ ដោយមានវត្ថុអ្វីមួយជាគ្រឿងសម្គាល់ឬស្ទង់ដោយព័ស្តុតាងតាមចំណាំនិងជំនឿ :

បូល កិរិយាសព្ទ

[បូល] boul

បញ្ចេញសំឡេងទីទៃពីសំឡេងយំធម្មតា (ច្រើនហៅចំពោះតែក្អែក) :

បូល នាម

[បូល] boul

សញ្ញាជាគ្រឿងសម្គាល់ឱ្យដឹងលើក្រោមសម្រាប់ស្ទង់វៀចត្រង់ (ច្រើនប្រើចំពោះតែត្រាសម្រាប់បោះ)។

បូល នាម

[បូល-ត្រា] boul

គ្រឿងសម្គាល់របស់តួត្រាដែលគេឆ្លាក់ ឬបោះដែកគោលស្ពាន់ខ្នាតតូចជាសញ្ញាសម្រាប់កាន់ត្រាបោះឱ្យដឹងប៉ែកខាងលើ ទាំងឱ្យដឹងថាត្រង់ឬវៀចផង :

បូវដ្ឋាន នាម

[ប៉ូ-វ៉ាត់-ឋាន] bouvatthan≈

ទីកន្លែង, ផ្ទះធ្វើឬលក់នំចំណីផ្សេងៗ។

បូស

ពាក្យសម្រាប់និយាយតាមទំនួលស្រួលមាត់ (វាចាសិលិដ្ឋ) :

បូស នាម ១)

[បូស] bous

ឈ្មោះរោគហើមសាច់ពង់ដោរ កជាខ្ទុះស ឬខ្ទុះខួរអណ្ដែង (ខ្ទុះក្រហម) :

បូស នាម ២)

[បូស] bous

បូសមានច្រើនប្រភេទគឺ បូសធំ, បូសទ្រនិច, បូសក្រពើ, បូសផ្កាប់មុខ។ល។

បូស នាម

[បូស-បម] bous

ពាក្យសម្រាប់និយាយតាមទំនួលស្រួលមាត់ (វាចាសិលិដ្ឋ) :

បូសខ្យល់

ជំងឺដែលបង្កឡើងដោយបាក់តេរីម្យ៉ាង មានរោគសញ្ញាដូចជាមានដុំខ្យល់ពកនៅត្រង់ក ទ្រូង ស្មា និងត្រគាក ហើយភាគច្រើនកើតលើគោ ក្របី ចៀម ពពែ និងអាចកើតចំពោះជ្រូកផងដែរ។

បូសខ្យល់ នាម

[បូស-ខ្យល់] bouskhayl≈

ជំងឺដែលបង្កឡើងដោយបាក់តេរីម្យ៉ាង មានរោគសញ្ញាដូចជាមានដុំខ្យល់ពកនៅត្រង់ក ទ្រូង ស្មា និងត្រគាក ហើយភាគច្រើនកើតលើគោ ក្របី ចៀម ពពែ និងអាចកើតចំពោះជ្រូកផងដែរ។

បូឡេរ៉ូ

ឈ្មោះបទភ្លេងនិងចង្វាក់រាំមួយបែបមានដើមកំណើតនៅប្រទេសគុយបា។

បូឡេរ៉ូ នាម

[បូ-ឡេ-រ៉ូ] boulerou≈

ឈ្មោះបទភ្លេងនិងចង្វាក់រាំមួយបែបមានដើមកំណើតនៅប្រទេសគុយបា។

បួ បុព្វបទ

[បួ] buo

(ម.ព. បឹងបួ ក្នុង បឹង)។

បួង

ទាយចំនួនស្រូវដែលស្ទង់ស្មាន (ប្រើតែក្នុងកាលពីដើមដែលនៅមានអាជ្ញាលួងនិងមេកងកត់ពន្ធស្រូវ)។

បួង កិរិយាសព្ទ

[បួង] buong

ចាប់ក្របួច ឬចាប់ប្រមូលជាដុំកួចជាភ្នួង :

បួង កិរិយាសព្ទ

[បួង-ដៃ] buong

ក្ដាប់ដៃមូរកង្កួញបង្កោងចូលក្នុង។

បួង កិរិយាសព្ទ

[បួង-ប្រ-ម៉ោយ] buong

មូរប្រមោយខ្វេរចូលក្នុង។

បួង កិរិយាសព្ទ

[បួង-ស្រូវ] buong

ទាយចំនួនស្រូវដែលស្ទង់ស្មាន (ប្រើតែក្នុងកាលពីដើមដែលនៅមានអាជ្ញាលួងនិងមេកងកត់ពន្ធស្រូវ)។

បួងសួង

បន់, បន់ស្រន់, សំបូងសង្រូង; ពោលពាក្យប្រកាសទេវតាសំបូងសង្រូងសូមឱ្យបានសេចក្ដីសុខ ឬសូមឱ្យបានសម្រេចប្រយោជន៍ណាមួយដែលត្រូវការ :

បួងសួង កិរិយាសព្ទ

[បួង-សួង] buongsuong

បន់, បន់ស្រន់, សំបូងសង្រូង; ពោលពាក្យប្រកាសទេវតាសំបូងសង្រូងសូមឱ្យបានសេចក្ដីសុខ ឬសូមឱ្យបានសម្រេចប្រយោជន៍ណាមួយដែលត្រូវការ :

បួន គុណនាម

[បួន] boun

ចំនួនពីរពីរដង ឬបីលើសមួយ (៤)។

បួន នាម

[ទន់-លេ-បួន-មុក] boun

ទន្លេប្រសប់មុខ, ដូចយ៉ាងទន្លេនៅត្រង់ខាងមុខក្រុងភ្នំពេញ (ហៅតាមបាលីថា ទន្លេចតុម្មុខ កុំថា ចតុមុខ)។

បួន នាម

[បួន-មុក] boun

អ្វីៗដែលមានមុខបួន :

បួរ

សរីរាវយវៈរបស់ពួកសត្វខ្លះ មានគោជាដើមនៅត្រង់ក្រោម កមានសណ្ឋានយារចុះស្រដៀងនឹងផ្លិតឃ្មុំ :

បួរ នាម ១)

[បួ] buor

ថែបធ្វើដោយមែកឈើទាំងស្លឹក សម្រាប់ឱ្យដង្កូវនាងតោងវារព័ទ្ធសំបុក (ហៅតាមទម្លាប់ស្រុក, អ្នកស្រុកខ្លះហៅ ថែបនាង)។

បួរ នាម ២)

[បួ] buor

ឈ្មោះក្បាច់ឬកម្រង មានសណ្ឋានស្រដៀងនឹងបួរដាក់ស៊ែមសំយុងជាលំអដោយឡែក :

បួរ នាម

[បួ] buor

សរីរាវយវៈរបស់ពួកសត្វខ្លះ មានគោជាដើមនៅត្រង់ក្រោម កមានសណ្ឋានយារចុះស្រដៀងនឹងផ្លិតឃ្មុំ :

បួល

ពាក្យបរិវារសម្រាប់និយាយផ្សំជាមួយនឹងពាក្យ ស្រួល ថា ស្រួលបួល គឺស្រួលឥតទាស់, ឥតឆ្គង, ល្អប្រពៃ :

បួល បុព្វបទ

[បួល] buol

ពាក្យបរិវារសម្រាប់និយាយផ្សំជាមួយនឹងពាក្យ ស្រួល ថា ស្រួលបួល គឺស្រួលឥតទាស់, ឥតឆ្គង, ល្អប្រពៃ :

បួស

បួស(សម្រាប់កូនប្រុសឬអ្នកជាប់សាច់ញាតិជិតដិត) នៅក្នុងពេលបូជាសព។

បួស កិរិយាសព្ទ ១)

[បួស] bous

ចូលកាន់ភេទជាសមណៈតាមច្បាប់សាសនាឬតាមលទ្ធិណាមួយ :

បួស គុ., គុ.កិ. ២)

[បួស] bous

ដែលចម្អិនត្រឹមត្រូវតាមលទ្ធិមហាយាន ឬដោយគ្មានជាតិសាច់ មានតែបន្លែ ផ្លែឈើ គ្រាប់ធញ្ញជាតិ ជាដើម :

បួស កិរិយាសព្ទ

[បួស-មុក-ភ្លើង] bous

បួស(សម្រាប់កូនប្រុសឬអ្នកជាប់សាច់ញាតិជិតដិត) នៅក្នុងពេលបូជាសព។

បើ ឈ.

[បើ] ber

ប្រសិន, ប្រសិនណាបើ, ប្រសិនណា, (ពាក្យស្មាន) :

បើក

បើកប្រាក់ ឬបើករបស់អ្វីៗដាក់ឱ្យប្រើមានកំណត់។

បើក កិរិយាសព្ទ ១)

[បើក] berk

ទីទៃពីបិទ, ពីគ្រប, ខ្ទប់, រាំង គឺធ្វើឱ្យច្រហ, ឱ្យមានផ្លូវ មានទំនង; ព្រមឱ្យ; ចេញចាយ; បញ្ចេញ; បណ្ដោយតាម :

បើក កិរិយាសព្ទ ២)

[បើក] berk

(ប.ព.) ទាញយកឯកសារដែលមានស្រាប់មកប្រើប្រាស់; ចូលទៅកាន់គេហទំព័រ ឬបណ្ដាញសង្គមណាមួយ :

បើក កិរិយាសព្ទ

[បើក-ដៃ] berk

បណ្ដោយឱ្យ ... តាមត្រូវការ។

បើក កិរិយាសព្ទ

[បើក-ទឹក] berk

ទម្លាយផ្លូវឱ្យទឹកហូរ។

បើក កិរិយាសព្ទ

[បើក-ព្រះ-នេត] berk

គូរ ឬឆ្លាក់សម្រេចឱ្យកើតបានជាភ្នែកទេវរូប ឬជាព្រះនេត្រព្រះពុទ្ធរូប (មុខការសម្រាប់ជាងគំនូរឬជាងឆ្លាក់រូប)។

បើក កិរិយាសព្ទ

[បើក-ភ្នែក] berk

(ព.ប្រ.) យល់ជាក់ច្បាស់ ព្រមទាំងភ្ញាក់ខ្លួនប្រែគំនិត, មិនងងឹតដូចពីដើម ហាក់ដូចជាគេបើកភ្នែកមើលឃើញច្បាស់។

បើក កិរិយាសព្ទ

[បើក-ល្វែង] berk

ពង្រីកល្វែងឱ្យរីកធំជាងពីមុន។

បើក កិរិយាសព្ទ

[បើក-អោ-កាស] berk

បើកវេលាទំនេរឱ្យ។

បើក កិរិយាសព្ទ

[បើក-អំ-ណាច] berk

បើកឱ្យធ្វើតាមអំណាចច្បាប់។ល។

បើក កិរិយាសព្ទ ១)

[បើក] berk

ចាប់ផ្ដើមដំណើរការ បង្កើតឱ្យចេញជារូបរាង :

បើក កិរិយាសព្ទ ២)

[បើក] berk

មានសកម្មភាព មានដំណើរការ :

បើក កិរិយាសព្ទ

[បើក] berk

បញ្ជាគ្រឿងម៉ាស៊ីនឬឧបករណ៍អេឡិចត្រូនិកឱ្យមានដំណើរការ :

បើក កិរិយាសព្ទ

[បើក-កៈ-ប៉ាល់] berk

ធ្វើម៉ាស៊ីនកប៉ាល់ ឬរថយន្តឱ្យដើរ កាន់ចង្កូតតម្រង់ឱ្យលឿនទៅតាមគន្លងតាមផ្លូវ។

បើក កិរិយាសព្ទ

[បើក-ក្ដោង] berk

លើកក្ដោងឱ្យជក់ខ្យល់ទាញនាំនាវាឱ្យលឿនទៅ។

បើក កិរិយាសព្ទ

[បើក-ទូក] berk

ពង្រីកទូកឱ្យរីកធំជាងពីមុន។

បើក កិរិយាសព្ទ

[បើក-រត់-យន់] berk

(ម.ព. បើកកប៉ាល់)។

បើក កិរិយាសព្ទ

[បើក] berk

ទទួលឬដកយកអ្វីមួយ :

បើក កិរិយាសព្ទ

[បើក-ដាក់] berk

បើកប្រាក់ ឬបើករបស់អ្វីៗដាក់ឱ្យប្រើមានកំណត់។

បើកផ្លូវ

យល់ព្រមឱ្យធ្វើអ្វីមួយ (ម. ព. បើកឱកាសឱ្យ ក្នុង ឱកាស ១ផង) :

បើកផ្លូវ កិរិយាសព្ទ

[បើក-ផ្លូវ] baeukphluv≈

យល់ព្រមឱ្យធ្វើអ្វីមួយ (ម. ព. បើកឱកាសឱ្យ ក្នុង ឱកាស ១ផង) :

បើកលុយ កិរិយាសព្ទ

[បើក-លុយ] baeukluy≈

(ម.ព. បើក៤)។

បើពុំនោះ

ពាក្យប្រាប់សេចក្ដីកំណត់ផ្សេងដោយឡែកក្នុងប្រយោគនីមួយៗ មានន័យថា បើពុំដូច្នោះទេ, បើពុំបានយ៉ាងនោះ, បើពុំធ្វើដូច្នោះ។ និបាតនេះប្រើក្នុងសេចក្ដីនៃសង្កាត់ខាងក្រោយ :

បើពុំនោះ ឈ.

[បើ-ពុំ-នោះ] baeupuumnoeah≈

ពាក្យប្រាប់សេចក្ដីកំណត់ផ្សេងដោយឡែកក្នុងប្រយោគនីមួយៗ មានន័យថា បើពុំដូច្នោះទេ, បើពុំបានយ៉ាងនោះ, បើពុំធ្វើដូច្នោះ។ និបាតនេះប្រើក្នុងសេចក្ដីនៃសង្កាត់ខាងក្រោយ :

បឿន

ត្រឹប, ប្រជុំតិណជាតិផ្សេងៗ មានត្រាវ, ត្រកៀត, កំប្លោក ជាដើម ដែលដុះក្រាស់ចង្អៀតតាន់តាប់លើមមោក, អណ្ដែតលើទឹកក្នុងបឹងឬក្នុងស្រះធំៗ អាចដើរជាន់លើបានមិនផុងមិនធ្លុះ :

បឿន នាម

[បឿន] boean

ត្រឹប, ប្រជុំតិណជាតិផ្សេងៗ មានត្រាវ, ត្រកៀត, កំប្លោក ជាដើម ដែលដុះក្រាស់ចង្អៀតតាន់តាប់លើមមោក, អណ្ដែតលើទឹកក្នុងបឹងឬក្នុងស្រះធំៗ អាចដើរជាន់លើបានមិនផុងមិនធ្លុះ :

បៀ

បៀសម្រាប់បញ្ឆោតត្រីស៊ីសំក្នុងពេលយប់ ...។

បៀ នាម ១)

[បៀ] bie

ឈ្មោះខ្យងសមុទ្រពួកមួយ, មានតូចមានធំ, សំបកក្រាស់រឹងរលោង, ទ្រង់ទ្រាយជមក្រឡូម, ខាងពោះច្រហមានរបាក់ជាជួរទាំងពីរខាង សណ្ឋានជាធ្មេញ។

បៀ នាម ២)

[បៀ] bie

ក្នុងសម័យបុរាណរាជ្យពីព្រេងនាយ មានអនុញ្ញាតឱ្យប្រើបៀចាយជាតម្លៃលក់ទំនិញជាជំនួសប្រាក់, ព្រោះហេតុនោះទើបមានពាក្យហៅថា បៀលៀង, បៀវត្ស ជាប់មកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។

បៀ នាម

[បៀ] bie

ឈ្មោះល្បែងស៊ីសង, មាន ២យ៉ាងគឺ បៀក្រដាស, បៀភ្លុក។

បៀ នាម

[បៀ] bie

ថ្លុកដែលគេទប់នៅមាត់ទឹកក្នុងបឹងរំហាចនិងស្រែជម្រៅជាដើម ដោយពូនដីបង្កុងជាភ្លឺខ្ពស់ ទុករង្វះតូចជាផ្លូវ ដាក់សម្រាស់ពេញខាងក្នុង សម្រាប់បញ្ឆោតឱ្យត្រីធំៗចូលជ្រកចាំជាកន្លែង គេទប់រង្វះបាចទឹកចេញ ហើយចាប់ត្រីនៅពេលគេត្រូវការ :