បឋម នាម
[ប៉ៈ-ឋំ-ម៉ៈ-ហែត] pak thom
ហេតុដំបូង គឺហេតុដែលក ឬផ្ដើមជាដំបូង។
ពាក្យខ្មែរ ការអាន និងអត្ថន័យ — បើកជាសាធារណៈ និងកែលម្អដោយអ្នកអាន។
[ប៉ៈ-ឋំ-ម៉ៈ-ហែត] pak thom
ហេតុដំបូង គឺហេតុដែលក ឬផ្ដើមជាដំបូង។
ការបានត្រាស់ជាដំបូង, ឈ្មោះកណ្ឌមួយនៃកម្ពីរបឋមសម្ពោធិជាពុទ្ធប្រវត្តិ សម្ដែងអំពីប្រវត្តិនៃព្រះសក្យមុនីសម្ពុទ្ធចាប់តាំងពីកាលដែលព្រះអង្គចាប់ព្រះជាតិជាសុមេធបណ្ឌិតរៀងរហូតមកដល់ព្រះជាតិជាព្រះសិទ្ធត្ថគោតម ដរាបដល់បានត្រាស់ជាព្រះសព្វញ្ញុសម្ពុទ្ធ, ជាគម្ពីរសម្រាប់ធម្មកថិកមួ
[ប៉ៈ-ឋំ-ម៉ៈ-ត្រាស់] bothomotras
ការបានត្រាស់ជាដំបូង, ឈ្មោះកណ្ឌមួយនៃកម្ពីរបឋមសម្ពោធិជាពុទ្ធប្រវត្តិ សម្ដែងអំពីប្រវត្តិនៃព្រះសក្យមុនីសម្ពុទ្ធចាប់តាំងពីកាលដែលព្រះអង្គចាប់ព្រះជាតិជាសុមេធបណ្ឌិតរៀងរហូតមកដល់ព្រះជាតិជាព្រះសិទ្ធត្ថគោតម ដរាបដល់បានត្រាស់ជាព្រះសព្វញ្ញុសម្ពុទ្ធ, ជាគម្ពីរសម្រាប់ធម្មកថិកមួ
សិក្ខាបទ, មាត្រាច្បាប់ដែលទ្រង់តែងតាំងបញ្ញត្តជាដំបូង, ក្នុងសិក្ខាបទនីមួយ ៗ ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា មានបឋមប្បញ្ញត្តិ, អនុប្បញ្ញត្តិ (ការបញ្ញត្តិក្រោយបន្ទាប់បន្ថែមសេចក្ដីលើបឋមប្បញ្ញត្តិ)។ ឧទាហរណ៍ ក្នុងសិក្ខាបទបារាជិកទី ១រឿងដំបូងនិយាយពីភិក្ខុសេពសន្ថវៈជាមួយនឹងមនុស្សស្រ
[បៈ-ឋំ-ម៉ៈ-ប៉ាញ-ញ័ត] bakthammakbanhnhta≈
សិក្ខាបទ, មាត្រាច្បាប់ដែលទ្រង់តែងតាំងបញ្ញត្តជាដំបូង, ក្នុងសិក្ខាបទនីមួយ ៗ ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា មានបឋមប្បញ្ញត្តិ, អនុប្បញ្ញត្តិ (ការបញ្ញត្តិក្រោយបន្ទាប់បន្ថែមសេចក្ដីលើបឋមប្បញ្ញត្តិ)។ ឧទាហរណ៍ ក្នុងសិក្ខាបទបារាជិកទី ១រឿងដំបូងនិយាយពីភិក្ខុសេពសន្ថវៈជាមួយនឹងមនុស្សស្រ
វ័យដំបូង។
[ប៉ៈ-ឋំ-ម៉ៈ-វៃ] bakthammakvey≈
វ័យដំបូង។
កម្រិតអប់រំចំណេះទូទៅពីថ្នាក់ទី១ដល់ទី៦។
[ប៉ៈ-ឋំ-ម៉ៈ-សឹក-សា] bakthammaksoeksa≈
កម្រិតអប់រំចំណេះទូទៅពីថ្នាក់ទី១ដល់ទី៦។
ដុំថ្មជានិមិត្តរូបនៃការចាប់ផ្ដើមសំណង់ :
[ប៉ៈ-ឋំ-ម៉ៈ-សិ-ឡា] bakthammaksela≈
ដុំថ្មជានិមិត្តរូបនៃការចាប់ផ្ដើមសំណង់ :
ឈ្មោះសម័យកាលដែលមានអាយុ៣៥០លានឆ្នាំមកហើយ :
[ប៉ៈ-ឋម-មៈ-ស័ក] bakthmomeakska≈
ឈ្មោះសម័យកាលដែលមានអាយុ៣៥០លានឆ្នាំមកហើយ :
វិភត្តិទី១ចំណែកប្រាប់ដំណើរបំបែកនាមសព្ទនិងកិរិយាសព្ទក្នុងវេយ្យាករណ៍ខាងតន្តិភាសា មានភាសាសំស្ក្រឹតនិងបាលី ជាដើម ឱ្យមានលំនាំផ្សេងៗគ្នា មាន២យ៉ាងគឺ វិភត្តិនាម និងវិភត្តិអាខ្យាត។
[ប៉ៈ-ឋៈ-ម៉ា-វិ-ភ័ត] bakthakmaviphta≈
វិភត្តិទី១ចំណែកប្រាប់ដំណើរបំបែកនាមសព្ទនិងកិរិយាសព្ទក្នុងវេយ្យាករណ៍ខាងតន្តិភាសា មានភាសាសំស្ក្រឹតនិងបាលី ជាដើម ឱ្យមានលំនាំផ្សេងៗគ្នា មាន២យ៉ាងគឺ វិភត្តិនាម និងវិភត្តិអាខ្យាត។
ឈ្មោះខែអាសាឍទី ១ក្នុងឆ្នាំដែលមានអធិកមាស តាមចន្ទគតិ មាន ៣០ថ្ងៃ :
[ប៉ៈ-ឋៈ-ម៉ា-សាត] bothomeasath
ឈ្មោះខែអាសាឍទី ១ក្នុងឆ្នាំដែលមានអធិកមាស តាមចន្ទគតិ មាន ៣០ថ្ងៃ :
(ម.ព. បឋម) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។
[ប៉ៈ-ឋៈ-ម៉ៈ—] bakthakmak—≈
(ម.ព. បឋម) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។
ដី, ផែនដី, មណ្ឌលលោកទាំងមូល។
[ប៉ៈ-ឋៈ-វី] bothovi
ដី, ផែនដី, មណ្ឌលលោកទាំងមូល។
ប្រភេទនៃសមថកម្មដ្ឋានដែលយកដីជាអារម្មណ៍ ... :
[ប៉ៈ-ឋៈ-វ៉ី-កៈ-សិន] bathavikasen
ប្រភេទនៃសមថកម្មដ្ឋានដែលយកដីជាអារម្មណ៍ ... :
ធាតុដី។
[ប៉ៈ-ឋៈ-វី-ធាត] bathavitheato
ធាតុដី។
(ម.ព. ប្រណីត)។
[ប៉ៈ-ណិត] ឬ [ប៉ៈ-ណីត] baneit
(ម.ព. ប្រណីត)។
(ម.ព. ប្រណីតភាព)។
[ប៉ៈ-ណី-តៈ-ភាប] boneitopheap
(ម.ព. ប្រណីតភាព)។
[បន់-ដា] bonda
អស់ទាំង, អម្បាលម៉ាន :
[បន់-ដា] bonda
ជំនុំ, អស់ទាំង, អម្បាល; ពាក្យសម្រាប់និយាយដករំលែកចំនួននីមួយ អំពីចំនួនច្រើន ឱ្យដាច់ដោយឡែកផ្សេង :
ដែលសន្មតកំណត់ផ្លាស់ប្ដូរវេនគ្នា គឺម្នាក់ចេញទៅម្នាក់ចូលមកដល់, ម្នាក់ចុះទៅម្នាក់ឡើងមកដល់, ម្នាក់ដេកម្នាក់ភ្ញាក់ឡើង, ម្នាក់ទៅ ម្នាក់នៅចាំ ជាបន្តបន្ទាប់គ្នាយ៉ាងនេះជាដើម ក៏ហៅថា បណ្ដាក់ ដែរ :
[បន់-ដាក់] bondak
ទិញឬដូរដោយដាក់ដើមទុនមុន គឺដាក់ប្រាក់ឬទំនិញអ្វីមួយជឿឱ្យទៅអ្នកដែលទ័លក្រត្រូវការយកថ្លៃមុនហើយនឹងយករបស់ដែលត្រូវទិញដូរនោះជាខាងក្រោយ ក្នុងកំណត់រដូវរបរ មានស្រូវនិងគ្រាប់ពោតជាដើម ដើម្បីឱ្យមានចំណេញជាងទិញដូរដល់ដៃ :
[បន់-ដាក់] bondak
ការផ្ដល់ប្រាក់ឬទំនិញនិងទទួលប្រាក់ឬទំនិញ ដែលក្រោយមកត្រូវសងតាមចំនួននិងពេលកំណត់តាមការព្រមព្រៀង។
[បន់-ដាក់] bondak
ដាក់រាយគ្នាឱ្យនៅបន្តហែៗបណ្ដោយតាមដងផ្លូវឬទីផ្សេងៗ :
[បន់-ដាក់] bondak
ដែលសន្មតកំណត់ផ្លាស់ប្ដូរវេនគ្នា គឺម្នាក់ចេញទៅម្នាក់ចូលមកដល់, ម្នាក់ចុះទៅម្នាក់ឡើងមកដល់, ម្នាក់ដេកម្នាក់ភ្ញាក់ឡើង, ម្នាក់ទៅ ម្នាក់នៅចាំ ជាបន្តបន្ទាប់គ្នាយ៉ាងនេះជាដើម ក៏ហៅថា បណ្ដាក់ ដែរ :
ដែលដាច់គេ, លើសលន់, ក្រៃលែង, បំផុត :
[បន់-ដាច់] bandach
ផ្ដាច់, ធ្វើឱ្យដាច់ :
[បន់-ដាច់] bandach
ដែលដាច់គេ, លើសលន់, ក្រៃលែង, បំផុត :
ការផ្ដាច់ឬការបញ្ចប់ពីការចូលក្នុងកម្មវិធីកុំព្យូទ័រឬបណ្ដាញកុំព្យូទ័រ។
[បន់-ដាច់-ចិញ] bnodachchenh≈
ការផ្ដាច់ឬការបញ្ចប់ពីការចូលក្នុងកម្មវិធីកុំព្យូទ័រឬបណ្ដាញកុំព្យូទ័រ។
ដែលជាទីស្រឡាញ់បណ្ដាច់ជាបណ្ដូលចិត្ត។
[បន់-ដាច់-បន់-ដូល] bnodachbnodoul≈
ដែលជាទីស្រឡាញ់បណ្ដាច់ជាបណ្ដូលចិត្ត។
(ប.ព.) បណ្ដុំមធ្យោបាយនៃការតភ្ជាប់កុំព្យូទ័រ ផ្នោះពុម្ពនិងឧបករណ៍ផ្សេងៗរួមគ្នាដើម្បីឱ្យពួកវាអាចទាក់ទងគ្នាទៅវិញទៅមកឬផ្លាស់ប្ដូរព័ត៌មានដូចជា សំឡេង រូបភាព អត្ថបទ៘។
[បន់-ដាញ] bon danh
អ្វីៗដែលមានក្រឡាប្រទាក់គ្នាដូចជាសំណាញ់ :
[បន់-ដាញ] bon danh
(ប.ព.) បណ្ដុំមធ្យោបាយនៃការតភ្ជាប់កុំព្យូទ័រ ផ្នោះពុម្ពនិងឧបករណ៍ផ្សេងៗរួមគ្នាដើម្បីឱ្យពួកវាអាចទាក់ទងគ្នាទៅវិញទៅមកឬផ្លាស់ប្ដូរព័ត៌មានដូចជា សំឡេង រូបភាព អត្ថបទ៘។
វេបសាយឬកម្មវិធីផ្សេងទៀតដែលអ្នកប្រើប្រាស់អាចប្រាស្រ័យទាក់ទងគ្នាបាន អាចផុសរូបភាព ព័ត៌មាន សារ បទអត្ថាធិប្បាយជាដើម។
[បន់-ដាញ-សង់-គំ] bnodanhsngokum≈
បណ្ដាញនៃអន្តរកម្មសង្គមនិងទំនាក់ទំនងរវាងបុគ្គល។
[បន់-ដាញ-សង់-គំ] bnodanhsngokum≈
វេបសាយឬកម្មវិធីផ្សេងទៀតដែលអ្នកប្រើប្រាស់អាចប្រាស្រ័យទាក់ទងគ្នាបាន អាចផុសរូបភាព ព័ត៌មាន សារ បទអត្ថាធិប្បាយជាដើម។
(ម.ព. អ៊ីនធឺណិត)។
[បន់-ដាញ-សា-កល់] bnodanhsaklo≈
(ម.ព. អ៊ីនធឺណិត)។
ធ្វើឱ្យដាល, ឱ្យផ្ដួចកើតឡើង, បង្កឱ្យកើតមានឡើងដោយឥតហេតុឥតទំនង :
[បន់-ដាល] bondal
ធ្វើឱ្យដាល, ឱ្យផ្ដួចកើតឡើង, បង្កឱ្យកើតមានឡើងដោយឥតហេតុឥតទំនង :
ពាក្យផ្ដន្ទា, ពាក្យជេរប្រទេច, ពាក្យសំបូងសង្រូងឱ្យគេវិនាសហិនហោច :
[បន់-ដា-សា] bondasa
ពាក្យផ្ដន្ទា, ពាក្យជេរប្រទេច, ពាក្យសំបូងសង្រូងឱ្យគេវិនាសហិនហោច :
មុខការ, តំណែងរាជការ, ងារស័ក្ដិ, យសស័ក្ដិ, ឡើងបុណ្យស័ក្ដិ។
[បន់-ដា-សាក់] bnodasak≈
មុខការ, តំណែងរាជការ, ងារស័ក្ដិ, យសស័ក្ដិ, ឡើងបុណ្យស័ក្ដិ។
ពាក្យ ឬសេចក្ដីដែលផ្ដាំ :
[បន់-ដាំ] bandam
ពាក្យ ឬសេចក្ដីដែលផ្ដាំ :
មរតកសាសន៍ លិខិតបណ្ដាំឬពាក្យបណ្ដាំរបស់ម្ចាស់ទ្រព្យដែលធ្វើឡើងតាមទម្រង់ដែលកំណត់ដោយច្បាប់ដើម្បីសម្ដែងឆន្ទៈចុងក្រោយអំពីការចាត់ចែងទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួនបន្ទាប់ពីទទួលមរណភាព :
[បន់-ដាំ-មៈ-រៈ-ដក់] bnodaammeakreakdka≈
មរតកសាសន៍ លិខិតបណ្ដាំឬពាក្យបណ្ដាំរបស់ម្ចាស់ទ្រព្យដែលធ្វើឡើងតាមទម្រង់ដែលកំណត់ដោយច្បាប់ដើម្បីសម្ដែងឆន្ទៈចុងក្រោយអំពីការចាត់ចែងទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួនបន្ទាប់ពីទទួលមរណភាព :
(ព.បុ.) សម្ដីហាមប្រាមបញ្ជាក់ហើយបញ្ជាក់ទៀត, សម្ដីហាមបញ្ជាក់ដោយដាក់កំហិតឱ្យអ្នកស្ដាប់ទទួលប្រតិបត្តិតាមដោយដាច់ខាតជាសម្ដីដែលអ្នកស្ដាប់ច្រើនតែពុំសូវគាប់ចិត្ត :
[បន់-ដិប] bandeb
(ព.បុ.) សម្ដីហាមប្រាមបញ្ជាក់ហើយបញ្ជាក់ទៀត, សម្ដីហាមបញ្ជាក់ដោយដាក់កំហិតឱ្យអ្នកស្ដាប់ទទួលប្រតិបត្តិតាមដោយដាច់ខាតជាសម្ដីដែលអ្នកស្ដាប់ច្រើនតែពុំសូវគាប់ចិត្ត :
បណ្ដឹងដែលសុំឱ្យផ្ដន្ទាទោសពិន័យជាប្រាក់ ឬដាក់ពន្ធនាគារមានកាលកំណត់ ឬប្រហារជីវិតចំពោះជនដែលប្រព្រឹត្តអំពើដែលនាំឱ្យគ្រោះថ្នាក់ដល់សង្គមឬប្រឆាំងនឹងច្បាប់ព្រហ្មទណ្ឌ :
[បន់-ដឹង] bandoeng
ពាក្យប្ដឹង, សេចក្ដីដែលប្ដឹង :
[បន់-ដឹង-ព្រំ-មៈ-ទ័ន] bandoeng
(ម.ព. បណ្ដឹងអាជ្ញា)។
[បន់-ដឹង-អាច-ញ៉ា] bandoeng
បណ្ដឹងដែលសុំឱ្យផ្ដន្ទាទោសពិន័យជាប្រាក់ ឬដាក់ពន្ធនាគារមានកាលកំណត់ ឬប្រហារជីវិតចំពោះជនដែលប្រព្រឹត្តអំពើដែលនាំឱ្យគ្រោះថ្នាក់ដល់សង្គមឬប្រឆាំងនឹងច្បាប់ព្រហ្មទណ្ឌ :
(ម.ព. បណ្ដិប)។
[បន់-ដឹប] bandoeb
(ម.ព. បណ្ដិប)។
(ព.ប្រ.) ធ្វើឱ្យដុនដាប, ឱ្យទន់ថយ, ឱ្យខ្សោយថយអានុភាព។
[បន់-ដុន] bondon
ធ្វើឱ្យដំរីថយក្រោយដោយពោលពាក្យថា ដុន!
[បន់-ដុន] bondon
(ព.ប្រ.) ធ្វើឱ្យដុនដាប, ឱ្យទន់ថយ, ឱ្យខ្សោយថយអានុភាព។
ការផ្ដុំ; អ្វីៗដែលគេធ្វើឱ្យជាដុំ :
[បន់-ដុំ] bandoam
ការផ្ដុំ; អ្វីៗដែលគេធ្វើឱ្យជាដុំ :
[បន់-ដុះ] bandoh
ធ្វើឱ្យដុះ :
[បន់-ដុះ] bandoh
ដែលគេធ្វើឱ្យដុះហើយ :
[បន់-ដុះ-អុត] bandoh
ជោះសាច់ដាក់ទឹកថ្នាំមានមេឆ្លងឱ្យកើតអុត។
[សន់-ដែក-បន់-ដុះ] bandoh
ពន្លកសណ្ដែកបាយជាដើម ដែលដុះហើយដោយការបណ្ដុះ សម្រាប់ប្រើជាបន្លែឬជារបោយ, ជាអន្លក់ :
បង្កើនចំណេះដឹង, បង្កើនសមត្ថភាព, ហ្វឹកហ្វឺន :
[បន់-ដុះ-បន់-ដាល] bnodoahbnodal≈
បង្កើនចំណេះដឹង, បង្កើនសមត្ថភាព, ហ្វឹកហ្វឺន :
ការប្ដូរ។
[បន់-ដូ] bnodou≈
ការប្ដូរ។
ដែលជាខ្លឹមចិត្ត គឺដែលជាទីស្រឡាញ់ស្មើដួងចិត្ត ឬស្មើជីវិត។
[បន់-ដូល] bandoul
សាច់ជាស្នូលនៃឈើជាដើម ដែលនៅខាងក្នុងត្រង់ពាក់កណ្ដាល :
[បន់-ដូល-ចិត] bandoul
ដែលជាខ្លឹមចិត្ត គឺដែលជាទីស្រឡាញ់ស្មើដួងចិត្ត ឬស្មើជីវិត។
ឈ្មោះវល្លិមួយប្រភេទ ដើមមានពកៗពណ៌បៃតងឬក្រមៅ មានរសជាតិល្វីង ច្រើនប្រើជាថ្នាំកែរោគ :
[បន់-ដូល-ពេច] bnodoulpech≈
ឈ្មោះវល្លិមួយប្រភេទ ដើមមានពកៗពណ៌បៃតងឬក្រមៅ មានរសជាតិល្វីង ច្រើនប្រើជាថ្នាំកែរោគ :
ឈ្មោះត្រីចង្វាមួយប្រភេទ ពួកត្រីចង្វាមូល :
[បន់-ដូល-ល្ពៅ] bandoullpov
ឈ្មោះត្រីចង្វាមួយប្រភេទ ពួកត្រីចង្វាមូល :
ជាបណ្ដោះអាសន្នសិន :
[បន់-ដើ] bandaeur
ធ្វើឱ្យដើរ, នាំឱ្យដើរ, នាំដើរជាមួយគ្នា :
[បន់-ដើ] bandaeur
ដែលធ្វើនេះផងនោះផងជាមួយគ្នា :
[បន់-ដើ] bandaeur
ជាបណ្ដោះអាសន្នសិន :
ត្រែះឬទាត់អូសបាល់យឺតៗ(មុននឹងបញ្ជូនទៅអ្នកផ្សេង ឬបញ្ជូលក្នុងកន្ត្រកសំណាញ់ឬទាត់បញ្ចូលទី) :
[បន់-ដើ-បាល់] bnodaeubal≈
ត្រែះឬទាត់អូសបាល់យឺតៗ(មុននឹងបញ្ជូនទៅអ្នកផ្សេង ឬបញ្ជូលក្នុងកន្ត្រកសំណាញ់ឬទាត់បញ្ចូលទី) :
(ភូមិ.) បង្ខំមនុស្សឱ្យចេញពីកន្លែងណាមួយ (តំបន់ ប្រទេស...) ហើយមានការរៀបចំចាត់ចែងដោយអាជ្ញាធរថ្នាក់មូលដ្ឋានឬថ្នាក់ជាតិមានមូលហេតុសំខាន់ៗដូចជា មូលហេតុខាងនយោបាយជាដើមនៅក្នុងរង្វង់ផ្ទៃប្រទេសឬឆ្លងដែន :
[បន់-ដេញ] bandenh
ដេញឱ្យឃ្លាតចាកទី ដោយបង្ខំឬដោយបំភ័យ :
[បន់-ដេញ] bandenh
(ភូមិ.) បង្ខំមនុស្សឱ្យចេញពីកន្លែងណាមួយ (តំបន់ ប្រទេស...) ហើយមានការរៀបចំចាត់ចែងដោយអាជ្ញាធរថ្នាក់មូលដ្ឋានឬថ្នាក់ជាតិមានមូលហេតុសំខាន់ៗដូចជា មូលហេតុខាងនយោបាយជាដើមនៅក្នុងរង្វង់ផ្ទៃប្រទេសឬឆ្លងដែន :
បណ្ដោយឱ្យធ្វើតាមទំនើងចិត្ត មិនមើលថែទាំ, មិនត្រួតត្រា, មិនស្ដីថា ហាក់ដូចជាគេបណ្ដោយឱ្យអណ្ដែតតាមតែបាន។
[បន់-ដែត] bandaet
ធ្វើឱ្យអណ្ដែត :