វចនានុក្រមខ្មែរ

ដុះដាល

ដែលចេះតែរីកចម្រើនដោយធនធាន, ដែលកើតកាលវាលគុម្ព :

ដុះដាល កិរិយាសព្ទ a

[ដុះ-ដាល] dohdal

លូតលាស់ រីកចម្រើនឡើងជាលំដាប់ហើយទទួលបានជោគជ័យក្នុងវិស័យណាមួយ :

ដុះដាល គុណកិរិយា b

[ដុះ-ដាល] dohdal

ដែលចេះតែរីកចម្រើនដោយធនធាន, ដែលកើតកាលវាលគុម្ព :

ដូង

ឈើស្រុកមានផ្លែជាអាហារ ផ្លែមានទឹក មានសាច់ខាងក្នុងរលា កាលណាទុំសាច់នោះមានប្រេង; ដូងមានច្រើនប្រភេទគឺ :

ដូង នាម

[ដូង] dong

ឈើស្រុកមានផ្លែជាអាហារ ផ្លែមានទឹក មានសាច់ខាងក្នុងរលា កាលណាទុំសាច់នោះមានប្រេង; ដូងមានច្រើនប្រភេទគឺ :

ដូងចែម

ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទ មានសាច់រឹងជាប់ល្អស្រដៀងនឹងឈើបេង ប្រើធ្វើជាតុទូជាដើមបាន។

ដូងចែម នាម

[ដូង-ចែម] doungchaem

ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទ មានសាច់រឹងជាប់ល្អស្រដៀងនឹងឈើបេង ប្រើធ្វើជាតុទូជាដើមបាន។

ដូងជក់

ឈ្មោះតាលព្រឹក្សមួយប្រភេទ សាច់គ្រាប់ក្នុងផ្លែប្រើសម្រាប់ធ្វើចាហួយ «ឡុកឈិត» ហើយដើមអាចច្រៀកដំវេញជាខ្សែបាន។ អ្នកខ្លះហៅ ដើមដូងព្រៃ ឬដើមឡុកឈិត។

ដូងជក់ នាម

[ដូង-ជក់] doungchka≈

ឈ្មោះតាលព្រឹក្សមួយប្រភេទ សាច់គ្រាប់ក្នុងផ្លែប្រើសម្រាប់ធ្វើចាហួយ «ឡុកឈិត» ហើយដើមអាចច្រៀកដំវេញជាខ្សែបាន។ អ្នកខ្លះហៅ ដើមដូងព្រៃ ឬដើមឡុកឈិត។

ដូងត្នោត

ដូងដែលមានផ្លែជាប់រដុបរដៀនដូចធ្លាយត្នោត (មិនសូវមាន)។

ដូងត្នោត នាម

[ដូង-ត្នោត] doungtnot≈

ដូងដែលមានផ្លែជាប់រដុបរដៀនដូចធ្លាយត្នោត (មិនសូវមាន)។

ដូងប្រេង

ឈ្មោះតាលព្រឹក្សមួយប្រភេទមានផ្លែជាចង្កោមសម្រាប់ចម្រាញ់យកប្រេង :

ដូងប្រេង នាម

[ដូង-ប្រេង] doungbreng≈

ឈ្មោះតាលព្រឹក្សមួយប្រភេទមានផ្លែជាចង្កោមសម្រាប់ចម្រាញ់យកប្រេង :

ដូងព្រះ

វល្លិមានផ្កាតូចៗ សម្បុរលឿងទុំ, មានផ្លែបរិភោគបាន។ មានដូងព្រះ១ប្រភេទទៀតមានដើម, ធាង, ស្លឹកស្រដៀងនឹងលម៉ើ តែស្រួចរឹង ដើមទាបៗ មានផ្លែបរិភោគបាន (អ្នកស្រុកខ្លះហៅ ដូងទន្សាយ)។

ដូងព្រះ នាម

[ដូង-ព្រះ] doungpreah

វល្លិមានផ្កាតូចៗ សម្បុរលឿងទុំ, មានផ្លែបរិភោគបាន។ មានដូងព្រះ១ប្រភេទទៀតមានដើម, ធាង, ស្លឹកស្រដៀងនឹងលម៉ើ តែស្រួចរឹង ដើមទាបៗ មានផ្លែបរិភោគបាន (អ្នកស្រុកខ្លះហៅ ដូងទន្សាយ)។

ដូច

ដូចសព្វមួយដង ដូចរាល់ពេល ជាធម្មតា ជាប្រក្រតី :

ដូច កិរិយាសព្ទ

[ដូច] doch

មានសណ្ឋាន មានរូបត្រូវគ្នា ឱ្យចាប់ច្រឡំ :

ដូច ធ.

[ដូច] doch

(ម.ព. ដូចជា)។

ដូច គុណកិរិយា

[ដូច-សប់-ដង] doch

ដូចសព្វមួយដង ដូចរាល់ពេល ជាធម្មតា ជាប្រក្រតី :

ដូចជា

ជាឧទាហរណ៍, រួមមាន, ពាក្យដែលប្រើដាក់ពីខាងមុខការរៀបរាប់ :

ដូចជា ធ.

[ដូច-ជា] dochchea

(ព.ប្រ.) ធៀបប្រដូចវត្ថុមួយទៅវត្ថុមួយទៀត សភាវៈមួយទៅសភាវៈមួយទៀត មនុស្សម្នាក់ទៅមនុស្សម្នាក់ទៀត :

ដូចជា គុណកិរិយា

[ដូច-ជា] dochchea

ទំនងជា ហាក់ ប្រហែលជា :

ដូចជា គុណកិរិយា

[ដូច-ជា] dochchea

ជាឧទាហរណ៍, រួមមាន, ពាក្យដែលប្រើដាក់ពីខាងមុខការរៀបរាប់ :

ដូចដែល

(ម.ព. ដដែល)។

ដូចដែល គុណកិរិយា

[ដូច-ដែល] douchdael

(ម.ព. ដដែល)។

ដូចនេះ

ពាក្យសម្ដែងលទ្ធផលឬការសន្និដ្ឋាន :

ដូចនេះ ឈ.

[ដូច-នេះ] douchneeah≈

ពាក្យសម្ដែងលទ្ធផលឬការសន្និដ្ឋាន :

ដូចម្ដេច

បែបណា យ៉ាងណា យ៉ាងម៉េច (ពាក្យសម្រាប់ចោទសួរ) :

ដូចម្ដេច គុណកិរិយា

[ដូច-ម្ដិច] douchmdech

បែបណា យ៉ាងណា យ៉ាងម៉េច (ពាក្យសម្រាប់ចោទសួរ) :

ដូចយ៉ាង

ដែលមានសណ្ឋានរូបទ្រង់ទ្រាយដូចគ្នា ស្រដៀងគ្នា, ប្រហាក់ប្រហែលគ្នា :

ដូចយ៉ាង គុណកិរិយា

[ដូច-យ៉ាង] douchyang

ដែលមានសណ្ឋានរូបទ្រង់ទ្រាយដូចគ្នា ស្រដៀងគ្នា, ប្រហាក់ប្រហែលគ្នា :

ដូច្នឹង

ដូចហ្នឹង, ដូចនេះ, ដូច្នេះ។

ដូច្នឹង ឈ.

[ដូច-ច្នឹង] douchnoeng

ដូចហ្នឹង, ដូចនេះ, ដូច្នេះ។

ដូច្នេះ

ដូចនេះ, យ៉ាងនេះ ។

ដូច្នេះ គុណកិរិយា

[ដូច-ច្នេះ] dochchnes

ដូចនេះ, យ៉ាងនេះ ។

ដូច្នោះ

ដូចនោះ, យ៉ាងនោះ ។

ដូច្នោះ គុណកិរិយា

[ដូច-ច្នោះ] dochjnos

ដូចនោះ, យ៉ាងនោះ ។

ដូន

ប៉ះ, ទង្គិច, ទង្គុកគ្នា (ម.ប្រ.)។

ដូន នាម

[ដូន] doun

ជីដូន (យាយ) :

ដូន នាម

[ដូន-ចាស់] doun

យាយ ជីដូន ស្ត្រីដែលមានវ័យចាស់ជរា :

ដូន នាម

[ដូន] doun

ពាក្យអារក្ខសម្រាប់ហៅ ស្នំ គឺស្រីអ្នកអង្វរករ។

ដូន កិរិយាសព្ទ

[ដូន] doun

ប៉ះ, ទង្គិច, ទង្គុកគ្នា (ម.ប្រ.)។

ដូនជី

យាយជី គឺឧបាសិកាដែលកោរសក់ស្លៀកដណ្ដប់សំពត់ស ឬសំពត់លឿង កាន់សីល ១០ជានិច្ច (ច្រើនតែស្ត្រីចាស់ៗ, តែទោះបីស្ត្រីនៅក្មេងក៏ដោយ បើប្រព្រឹត្តកាន់វត្តប្រតិបត្តិដូច្នេះ ក៏ហៅ ដូនជី ដែរ)។

ដូនជី នាម

[ដូន-ជី] dounchi

យាយជី គឺឧបាសិកាដែលកោរសក់ស្លៀកដណ្ដប់សំពត់ស ឬសំពត់លឿង កាន់សីល ១០ជានិច្ច (ច្រើនតែស្ត្រីចាស់ៗ, តែទោះបីស្ត្រីនៅក្មេងក៏ដោយ បើប្រព្រឹត្តកាន់វត្តប្រតិបត្តិដូច្នេះ ក៏ហៅ ដូនជី ដែរ)។

ដូនតា

ពួកបុព្វបុរស :

ដូនតា នាម ១)

[ដូន-តា] dounta

យាយនិងតា។

ដូនតា នាម ២)

[ដូន-តា] dounta

ពួកបុព្វបុរស :

ដូនពេញ

ឈ្មោះខណ្ឌមួយនៅរាជធានីភ្នំពេញ :

ដូនពេញ នាម ១)

[ដូន-ពិញ] dounpenh

ឈ្មោះភ្នំដីតូចមួយ នៅរាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា ដែលដូនចាស់ម្នាក់ឈ្មោះ "ពេញ" បានផ្ដើមកសាងឡើងជាដំបូងក្នុង គ. ស. ១៣៧២:

ដូនពេញ នាម ២)

[ដូន-ពិញ] dounpenh

ឈ្មោះខណ្ឌមួយនៅរាជធានីភ្នំពេញ :

ដូប៉ា

សារធាតុឬវិធីផ្សេងៗដែលកីឡាករប្រើប្រាស់ដើម្បីបង្កើនកម្លាំងក្នុងការប្រកួតហើយដែលត្រូវបានច្បាប់ហាម។

ដូប៉ា នាម

[ដូ-ប៉ា] douba≈

សារធាតុឬវិធីផ្សេងៗដែលកីឡាករប្រើប្រាស់ដើម្បីបង្កើនកម្លាំងក្នុងការប្រកួតហើយដែលត្រូវបានច្បាប់ហាម។

ដូមីណូ

ឈ្មោះល្បែងកម្សាន្តមួយប្រភេទ មានអ្នកលេងពីរនាក់ឬច្រើន ដោយម្នាក់ៗយកបន្ទះ ដែលមានដៅចំណុចមូលៗជាលេខ ពី ០ដល់ ៦ហើយដាក់តម្រៀបបន្តគ្នាម្ដងម្នាក់ៗទាល់តែអស់។

ដូមីណូ នាម

[ដូ-មី-ណូ] douminou≈

ឈ្មោះល្បែងកម្សាន្តមួយប្រភេទ មានអ្នកលេងពីរនាក់ឬច្រើន ដោយម្នាក់ៗយកបន្ទះ ដែលមានដៅចំណុចមូលៗជាលេខ ពី ០ដល់ ៦ហើយដាក់តម្រៀបបន្តគ្នាម្ដងម្នាក់ៗទាល់តែអស់។

ដូរ

ប្ដូររបស់, ឱ្យរបស់ទៅវិញទៅមកដោយទុកតម្លៃជាស្មើគ្នា :

ដូរ កិរិយាសព្ទ

[ដូ] do

ប្ដូររបស់, ឱ្យរបស់ទៅវិញទៅមកដោយទុកតម្លៃជាស្មើគ្នា :

ដូស

បរិមាណកំណត់នៃឱសថ វ៉ាក់សាំង ឬសារធាតុញៀនដែលត្រូវប្រើប្រាស់ក្នុង១លើកៗ។

ដូស នាម

[ដូស] dous≈

បរិមាណកំណត់នៃឱសថ វ៉ាក់សាំង ឬសារធាតុញៀនដែលត្រូវប្រើប្រាស់ក្នុង១លើកៗ។

ដួង

ឈ្មោះប្រាក់សម្រាប់ចាយមួយបែប មានរូបសណ្ឋានស្រដៀងនឹងរូបដង្កូវដួង, មានប្រើតែពីក្នុងសម័យបុរាណ :

ដួង នាម

[ដួង] doung

ដង្កូវពួកមួយ ច្រើនកើតក្នុងឈើពុក, ក្នុងដីធូរសើមដែលមានជីខ្លាំង, ក្នុងដើមវល្លិមានវល្លិខ្ញែរជាដើម ...។

ដួង នាម

[ដួង] doung

អ្វីៗដែលមានរូបសណ្ឋានមូលភ្លឺ, រុងរឿង :

ដួង នាម

[ដួង] doung

ឈ្មោះប្រាក់សម្រាប់ចាយមួយបែប មានរូបសណ្ឋានស្រដៀងនឹងរូបដង្កូវដួង, មានប្រើតែពីក្នុងសម័យបុរាណ :

ដួងចិត្ត

ហទយវត្ថុ, តួចិត្ត (ចិត្ត ១ដួង គឺតួចិត្ត មួយដែលកើតឡើង)។

ដួងចិត្ត នាម

[ដួង-ចិត] duongchet≈

ហទយវត្ថុ, តួចិត្ត (ចិត្ត ១ដួង គឺតួចិត្ត មួយដែលកើតឡើង)។

ដួងចែម

(ម.ព. ដូងចែម)។

ដួងចែម នាម

[ដួង-ចែម] duongchaem≈

(ម.ព. ដូងចែម)។

ដួងចៃ

(ម.ព. ដួងចិត្ត)។

ដួងចៃ នាម

[ដួង-ចៃ] duongchai≈

(ម.ព. ដួងចិត្ត)។

ដួងជតា

ដួងកំណើត, ថ្ងៃ ខែ ឆ្នាំដែលកើតពាក់ព័ន្ធនឹងរាសីរបស់បុគ្គលនីមួយៗ។

ដួងជតា នាម

[ដួង-ជៈ-តា] duongcheakta≈

ដួងកំណើត, ថ្ងៃ ខែ ឆ្នាំដែលកើតពាក់ព័ន្ធនឹងរាសីរបស់បុគ្គលនីមួយៗ។

ដួងជីវន្ត

ពាក្យហៅស្ត្រីជាគូស្នេហា ស្រឡាញ់ស្មើជីវិត។

ដួងជីវន្ត នាម

[ដួង-ជី-វ័ន] duongchivno≈

ពាក្យហៅស្ត្រីជាគូស្នេហា ស្រឡាញ់ស្មើជីវិត។

ដួងវិញ្ញាណ

តួវិញ្ញាណ។

ដួងវិញ្ញាណ នាម

[ដួង-វិញ-ញាន] duongvinhnhean≈

តួវិញ្ញាណ។

ដួងសមរ

ពាក្យហៅស្ត្រីជាគូកម្សត់ដែលរួមស្លាប់រស់ជាមួយគ្នា; ហៅក្លាយតាមសៀមថា ដួងសម៉ន ក៏មានខ្លះ។

ដួងសមរ នាម

[ដួង-ស-ម៉] duongsama≈

ពាក្យហៅស្ត្រីជាគូកម្សត់ដែលរួមស្លាប់រស់ជាមួយគ្នា; ហៅក្លាយតាមសៀមថា ដួងសម៉ន ក៏មានខ្លះ។

ដួច

ដែលខ្ពស់សន្លឹម, ដែលជាចុងប៉ូច :

ដួច កិរិយាសព្ទ

[ដួច] duoch

ផ្ដួច, ផ្ដួចឡើង, តាំងកឡើង; កួចខ្ពស់ឡើង :

ដួច គុណនាម

[ដួច] duoch

ដែលខ្ពស់សន្លឹម, ដែលជាចុងប៉ូច :

ដួចដល់

ជិតនឹងដល់ទី (ច្រើនប្រើតែក្នុងកាព្យ) :

ដួចដល់ គុណកិរិយា

[ដួច-ដល់] duochdol

ជិតនឹងដល់ទី (ច្រើនប្រើតែក្នុងកាព្យ) :

ដួន

ប្រដាប់ធ្វើដោយស្លឹកត្នោត, ដោយភ្ជល់ ឬ ត្បាញដោយបន្ទោះឫស្សី, បន្ទោះផ្ដៅជាដើម មានបែបសណ្ឋានផ្សេងៗគ្នា, បែបខ្លះមានរៀងស្រដៀងនឹងគ្របឆ្នាំងដី, បែបខ្លះរាងកំពាងខាងក្រោម មានកំពូលស្រួច, បែបខ្លះរាងក្រឡូមខុបត្រង់ កណ្ដាប់មានកំពូលមូលក្រឡូម, សម្រាប់ពាក់គ្របក្បាលការពារកុំឱ្យកម្ដ

ដួន នាម

[ដួន] duon

ប្រដាប់ធ្វើដោយស្លឹកត្នោត, ដោយភ្ជល់ ឬ ត្បាញដោយបន្ទោះឫស្សី, បន្ទោះផ្ដៅជាដើម មានបែបសណ្ឋានផ្សេងៗគ្នា, បែបខ្លះមានរៀងស្រដៀងនឹងគ្របឆ្នាំងដី, បែបខ្លះរាងកំពាងខាងក្រោម មានកំពូលស្រួច, បែបខ្លះរាងក្រឡូមខុបត្រង់ កណ្ដាប់មានកំពូលមូលក្រឡូម, សម្រាប់ពាក់គ្របក្បាលការពារកុំឱ្យកម្ដ

ដួល

(ម.ព. ដួលចំតិតចំតូង)។

ដួល កិរិយាសព្ទ ១)

[ដួល] duol

ភ្លាត់ជំហររលំចុះ។

ដួល កិរិយាសព្ទ ២)

[ដួល] duol

(ព.ប្រ.) ថ្លោះធ្លាក់, ខូចយសស័ក្ដិ, ចាញ់គេ។

ដួល កិរិយាសព្ទ

[ដួល-ចំ-តិត-ចំ-តូង] duol

ដួលជ្រហឹតជ្រហម ចំតិតគូទឡើងច្រើនដងច្រើនត្រឡប់ (ព.សា.) ; (ព.គ.) ថា ដួលជ្រហិតជ្រហម)។

ដួល កិរិយាសព្ទ

[ដួល-តិត-ដួល-តូង] duol

(ម.ព. ដួលចំតិតចំតូង)។

ដួស

បញ្ចៀសវាសវាង, កៀសនាយកៀសអាយ។

ដួស កិរិយាសព្ទ ១)

[ដួស] duos

កោយដងយកដោយវែក, ដោយស្លាបព្រាជាដើម :

ដួស កិរិយាសព្ទ ២)

[ដួស] duos

កោយ, ចូកដោយស្នែង :

ដួស កិ., គុ.កិ. ៣)

[ដួស] duos

(ព.ប្រ.) ដួស, ដួសដង, ដួសនាយដួសអាយ បញ្ចៀសវាសវាង, កៀសនាយកៀសអាយ :

ដួស កិរិយាសព្ទ

[ដួស-នាយ-ដួស-អាយ] duos

បញ្ចៀសវាសវាង, កៀសនាយកៀសអាយ។

ដើម

(ម.ព. ដើមអាទិ)។

ដើម នាម ១)

[ដើម] derm

គល់, ភាគជាដំបូង, ជាមុន :

ដើម នាម ២)

[ដើម] derm

សំណុំខ្លួន, តួខ្លួន :

ដើម នាម

[ដើម-កា] derm

អ្នកផ្ដើមធ្វើការ, ម្ចាស់ការ (ប្រើចំពោះតែការកុសល ឬមង្គលការផ្សេងៗ)។

ដើម នាម

[ដើម-គំ-និត] derm

អ្នកផ្ដើមគិតជាមុនគេ។

ដើម នាម

[ដើម-ចម] derm

ដើមហេតុដែលជាធំក្នុងដំណើរ, ក្នុងរឿងអ្វីមួយ។

ដើម នាម

[ដើម-ចោត] derm

អ្នកផ្ដើមចោទមុនគេ, រូបចោទក៍។