វចនានុក្រមខ្មែរ

ឧស្សាហ៍ នាម

[អ៊ុស-សា] aussa≈

(ម.ព. ឧស្សាហៈ)។

ឧស្សាហ—

(ម.ព. ឧស្សាហៈ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឧស្សាហ— នាម

[អ៊ុស-សា-ហៈ—] aussahak—≈

(ម.ព. ឧស្សាហៈ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឩសវន្ត

(ម.ព. ឩសវ័ត)។

ឩសវន្ត គុ., ន.

[អ៊ូ-សៈ-វាន់] ausakvean≈

(ម.ព. ឩសវ័ត)។

ឩសវ័ត

ដែលមានដីប្រៃ; ប្រទេស, ទី, តំបន់ ដែលមានដីប្រៃ។

ឩសវ័ត គុ., ន.

[អ៊ូ-សៈ-វាត់] uusovoat

ដែលមានដីប្រៃ; ប្រទេស, ទី, តំបន់ ដែលមានដីប្រៃ។

ឫស

រោគមួយប្រភេទដុះចេញពីសាច់ មានសណ្ឋានជាពកតូចមូលរឹង :

ឫស នាម ១)

[រឹស] rys

អវយវៈចំណែកមួយរបស់រុក្ខជាតិ, តិណជាតិ, វល្លិជាតិ ដែលជាទូទៅដុះចាក់ចុះទៅក្នុងដី សម្រាប់ស្រូបយករសជាតិដី ដូចជាអាហារឬដែលដុះស្រោបដើមឈើជាដើម :

ឫស នាម ២)

[រឹស] rys

ចុងគល់ធ្មេញដែលដុះក្នុងសាច់អញ្ចាញធ្មេញ :

ឫស នាម ៣)

[រឹស] rys

កំណាត់ឈើឬសសរបេតុងជាដើមដែលបុកបង្កប់ក្នុងរណ្ដៅបញ្ចាល់ដីឱ្យណែនដើម្បីកុំឱ្យស្រុត :

ឫស នាម

[រឹស] rys

(ភាសា.) វចនតាមួយបែបដែលជាមូលដ្ឋានក្នុងការបង្កើតបានជាពាក្យផ្សេងទៀតតាមរយៈបម្រែបម្រួលសូរឬការបន្ថែមរូបសព្ទ ដូចជាការផ្សំ ការដាក់ផ្នត់ជាដើម :

ឫស នាម

[រឹស] rys

រោគមួយប្រភេទដុះចេញពីសាច់ មានសណ្ឋានជាពកតូចមូលរឹង :

ឫសកែវ

(ព.ប្រ.) ទីពំនាក់យ៉ាងមាំ; មុខការយ៉ាងសំខាន់; ដំណើរសម្រេចប្រយោជន៍ស៊ប់ :

ឫសកែវ នាម ១)

[រឹស-កែវ] roeskaev≈

ឫសដែលដុះចាក់ត្រង់ទៅក្រោម ជាឫសសំខាន់របស់ឈើ (ប៉ុន្តែឈើខ្លះឥតឫសកែវក៏មាន)។

ឫសកែវ នាម ២)

[រឹស-កែវ] roeskaev≈

(ព.ប្រ.) ទីពំនាក់យ៉ាងមាំ; មុខការយ៉ាងសំខាន់; ដំណើរសម្រេចប្រយោជន៍ស៊ប់ :

ឫសដី

ជន្លេន (ព.ខ្ព.) ហៅដោយប្រៀបឬដោយសន្មតិថាជាឫសរបស់ដី)។

ឫសដី នាម

[រឹស-ដី] rysadei

ជន្លេន (ព.ខ្ព.) ហៅដោយប្រៀបឬដោយសន្មតិថាជាឫសរបស់ដី)។

ឫសដូង

ឈ្មោះរោគពួកមួយ មានច្រើនប្រភេទ :

ឫសដូង នាម

[រឹស-ដូង] rysodoung

ឈ្មោះរោគពួកមួយ មានច្រើនប្រភេទ :

ឫសដូងបាត

ភគន្ទររោគ។

ឫសដូងបាត នាម

[រឹស-ដូង-បាត] rysadoungobat

ភគន្ទររោគ។

ឫសភ គុណនាម

[រឹ-សុប] rysoph

ប្រសើរ, ខ្ពង់ខ្ពស់, ជាចម្បង។

ឫសភ នាម

[រឹ-សុប] rysoph

គោឈ្មោល; សត្វឈ្មោលជាចម្បង; ...ឈ្មោះរាសីទី ២នៃសុរិយគតិមាន ៣១ថ្ងៃ (ត្រូវគ្នានឹងខែម៉េបារាំងសែស) ; ហៅ ឫសភរាសី ឬ ឧសភ ក៏បាន, ហៅក្លាយជា ព្រឹសភៈ ឬ ព្រឹសភរាសី ក៏មាន; សព្វថ្ងៃនេះ ខ្មែរប្រើជាខែទី ៥ខាងសុរិយគតិ។

ឫសភៈ

(ម.ព. ឫសភ)។

ឫសភៈ គុណនាម

[រឹ-សៈ-ភៈ] roesakpheak≈

(ម.ព. ឫសភ)។

ឫសរយាង

(ព.ប្រ.) ទីពំនាក់, មុខការ, ការសម្រេចប្រយោជន៍, កិលេសបន្ទាប់បន្សំ :

ឫសរយាង នាម ១)

[រឹស-រ-យាង] roesroyeang≈

ឫសដែលដុះចាក់ជ្រែងចេញទៅខាង។

ឫសរយាង នាម ២)

[រឹស-រ-យាង] roesroyeang≈

(ព.ប្រ.) ទីពំនាក់, មុខការ, ការសម្រេចប្រយោជន៍, កិលេសបន្ទាប់បន្សំ :

ឫសី

ត្រកូលឬវង្សអ្នកប្រាជ្ញ។

ឫសី នាម

[រឹស-សី] rysei

អ្នកបួស, ឥសី, តាបស; កវីអ្នកតែងវេទ, តែងមន្ត; អ្នកប្រាជ្ញ។ ខាងពុទ្ធសាសនាហៅ ព្រះពុទ្ធ, ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ, ព្រះអរហន្តថា ឫសី ឬឥសី ដែរ ព្រោះពុទ្ធាទិបណ្ឌិតទាំងនោះជាអ្នកស្វែងគុណធម៌ មានសីលគុណជាដើម។

ឫសី នាម

[រឹ-សី-កូល] rysei

ត្រកូលឬវង្សអ្នកប្រាជ្ញ។

ឫសីប្លែងសារ

ឈ្មោះវិធីសរសេរសំបុត្រប្លែងរបៀបអក្សរបំបាំងសេចក្ដី, ជាចំណេះរបស់ខ្មែរក្នុងបុរាណសម័យ, មានច្រើនបែប; មុនដំបូងត្រូវសរសេរសេចក្ដីឱ្យច្បាស់លាស់តាមធម្មតាសិន, ត្រូវប្រើបានចំពោះតែឃ្លារបះខ្លីៗឱ្យល្មមរាប់អក្សរស្រង់បានងាយ, រួចហើយ ត្រូវរាប់អក្សរបណ្ដោយពីដើមទៅចុង ដកយកមួយតួម្ដងៗ

ឫសីប្លែងសារ នាម

[រឹ-សី-ផ្លែង-សា] ryseiblaengosar

ឈ្មោះវិធីសរសេរសំបុត្រប្លែងរបៀបអក្សរបំបាំងសេចក្ដី, ជាចំណេះរបស់ខ្មែរក្នុងបុរាណសម័យ, មានច្រើនបែប; មុនដំបូងត្រូវសរសេរសេចក្ដីឱ្យច្បាស់លាស់តាមធម្មតាសិន, ត្រូវប្រើបានចំពោះតែឃ្លារបះខ្លីៗឱ្យល្មមរាប់អក្សរស្រង់បានងាយ, រួចហើយ ត្រូវរាប់អក្សរបណ្ដោយពីដើមទៅចុង ដកយកមួយតួម្ដងៗ

ឫសីផ្សំស្រេច

ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទ ស្លឹកឆែកៗ មានព័ណ៌ផ្សេងៗច្រើនបែប, ប្រើធ្វើជាថ្នាំរំងាប់រោគ។

ឫសីផ្សំស្រេច នាម

[រឹ-សី-ផ្សំ-ស្រាច់] ryseiphsamsrech

ឈ្មោះឈើមួយប្រភេទ ស្លឹកឆែកៗ មានព័ណ៌ផ្សេងៗច្រើនបែប, ប្រើធ្វើជាថ្នាំរំងាប់រោគ។

ឫស្ដី

ដាវ; ក្រប៊ី; លំពែង (ព.កា.)។

ឫស្ដី នាម

[រឹស-ស្ដី] rysdei

ដាវ; ក្រប៊ី; លំពែង (ព.កា.)។

ឫស្យា

ច្រណែន; ឈ្នានីស។

ឫស្យា នាម a

[រឹស-ស្យ៉ា] rysya

សេចក្ដីច្រណែន; សេចក្ដីឈ្នានីស។

ឫស្យា កិរិយាសព្ទ b

[រឹស-ស្យ៉ា] rysya

ច្រណែន; ឈ្នានីស។

ឫស្សី

តចសារជាតិមួយប្រភេទ ដុះទំពាំងបែកចេញជាគុម្ព ដើមមានថ្នាំង, មានច្រើនប្រភេទ :

ឫស្សី នាម

[រឹស-សី] rirsey

តចសារជាតិមួយប្រភេទ ដុះទំពាំងបែកចេញជាគុម្ព ដើមមានថ្នាំង, មានច្រើនប្រភេទ :

ឮសាយ

ព្រះមហាក្សត្រិយ៍ :

ឮសាយ គុ.កិ., គុ. ១)

[លឺ-សាយ] lyysay

(ព.បុ.) ដែលមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះពីរោះល្បីលេចឮសាយសុសសព្វទិសានុទិស : កេរ្តិ៍ឈ្មោះឮសាយ; រុងរឿង, ថ្កើងថ្កាន : លោកឮសាយសប្បាយអស្ចារ្យណាស់។ ច្រើនប្រើលាយក្នុងកាព្យ, ដូចជា :

ឮសាយ នាម ២)

[លឺ-សាយ] lyysay

ព្រះមហាក្សត្រិយ៍ :

ឰសូរ

ឥសូរឬឦសូរ; ឥស្សរិយៈ; មហិស្សរានុភាព, រាជតេជានុភាព, មហារាជានុភាព; មហាតេជានុភាព, មហាអំណាច (សរសេរជា អៃសូរ ឬ អៃសូរ្យ ក៏បាន។ ប្រើជា មហៃសូរ ឬ មហៃសូរ្យ ក៏បាន)។

ឰសូរ គុ., ន.

[អៃ-សូ] aisour

ឥសូរឬឦសូរ; ឥស្សរិយៈ; មហិស្សរានុភាព, រាជតេជានុភាព, មហារាជានុភាព; មហាតេជានុភាព, មហាអំណាច (សរសេរជា អៃសូរ ឬ អៃសូរ្យ ក៏បាន។ ប្រើជា មហៃសូរ ឬ មហៃសូរ្យ ក៏បាន)។

ឰសូរ្យ

(ម.ព. ឰសូរ)។

ឰសូរ្យ គុ., ន.

[អៃ-សូ] aaisou≈

(ម.ព. ឰសូរ)។

ឱសថ នាម

[អោ-សត់] ឬ [អោ-សុត] aosath

ថ្នាំរម្ងាប់រោគ, ថ្នាំបំបាត់រោគ (ពាក្យសម្រាប់ប្រើចំពោះឥស្សរជន) :

ឱសថ នាម

[ក្រុម-អោ-សៈ-ថៈ-កាំ] aosath

ក្រុមពេទ្យអ្នកផ្សំថ្នាំឬអ្នកឱ្យថ្នាំ។

ឱសថ នាម

[អោ-សៈ-ថៈ-កាំ] aosath

ការធ្វើឬផ្សំថ្នាំរម្ងាប់រោគ។

ឱសថ នាម

[អោ-សុត-ក្រ-មួន] aosath

ឱសថខាប់មានជាតិប្រេង ប្រើសម្រាប់លាបឬរឹតស្បែកដែលរលាក ឈឺចាប់ ឬមានរបួស។

ឱសថ នាម

[អោ-សុត-បុ-រ៉ាន] aosath

ឱសថដែលផ្សំពីឫស ដើម ស្លឹក ផ្លែផ្កានៃរុក្ខជាតិ ឬផ្នែកខ្លះនៃសរីរាង្គសត្វជាដើម តាមរូបមន្តបែបប្រពៃណី :

ឱសថ នាម

[អោ-សុត-ថៈ-មន់-ទី] aosath

ផ្ទះលក់ថ្នាំរម្ងាប់រោគ។

ឱសថ នាម

[អោ-សុត-ថា-ឡៃ] aosath

មន្ទីរពេទ្យសាធារណៈសម្រាប់ពិនិត្យអាការៈរោគ, ចែកថ្នាំសង្កូវ ឬ ព្យាបាលរោគឱ្យបណ្ដាជនទូទៅ :

ឱសថ នាម

[អោ-សុត-ថូ-ប៉ៈ-ក] aosath

ឧបករណ៍សម្រាប់ផ្សំធ្វើឱសថ, រុក្ខជាតិដែលគេយកមកផ្សំថ្នាំសង្កូវ។

ឱសថការិនី

(ម.ព. ឱសថការី)។

ឱសថការិនី នាម

[អោ-សុត-ថៈ-កា-រិ-នី] aaosotthakkarini≈

(ម.ព. ឱសថការី)។

ឱសថការី

គ្រូពេទ្យអ្នកផ្សំឱសថ; អ្នកប្រកបមុខរបរលក់ឱសថដែលគេផ្សំរួចស្រេចស្រាប់។

ឱសថការី នាម

[អោ-សុត-ថៈ-កា-រ៉ី] aaosotthakkarei≈

គ្រូពេទ្យអ្នកផ្សំឱសថ; អ្នកប្រកបមុខរបរលក់ឱសថដែលគេផ្សំរួចស្រេចស្រាប់។

ឱសថដ្ឋាន

ទីកន្លែងឬផ្ទះលក់ឱសថ; កន្លែងផ្សំឱសថ។

ឱសថដ្ឋាន នាម

[អោ-សុត-ថ័ត-ឋាន] aaosotthtathan≈

ទីកន្លែងឬផ្ទះលក់ឱសថ; កន្លែងផ្សំឱសថ។

ឱសថស្ថាន

(ម.ព. ឱសថដ្ឋាន)។

ឱសថស្ថាន នាម

[អោ-សុត-ថ័ស-ស្ថាន] aaosotthsasthan≈

(ម.ព. ឱសថដ្ឋាន)។

ឱសថៈ

(ម.ព. ឱសថ)។

ឱសថៈ នាម

[អោ-សៈ-ថៈ] aaosakthak≈

(ម.ព. ឱសថ)។

ឱសធ នាម

[អោ-សៈ-ថៈ] ឬ [អោ-សៈ-ធៈ] aosath

(ម.ព. ឱសថ)។

ឱសធ នាម

[អោ-សៈ-ធៈ-កាំ] aosath

(ម.ព. ឱសថកម្ម ក្នុង ឱសថ)។

ឱសធ នាម

[អោ-សៈ-ធៈ-មន់-ទី] aosath

(ម.ព. ឱសថមន្ទីរ ក្នុង ឱសថ)។

ឱសធៈ

(ម.ព. ឱសថ)។

ឱសធៈ នាម

[អោ-សៈ-ធៈ] aaosaktheak≈

(ម.ព. ឱសថ)។

ឱសធ—

(ម.ព. ឱសថ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឱសធ— នាម

[អោ-សៈ-ធៈ—] aaosaktheak—≈

(ម.ព. ឱសថ) បើរៀងភ្ជាប់ពីខាងដើមសព្ទដទៃ។

ឱសានវាទ

ពាក្យសម្ដីក្រោយបង្អស់; ការដាក់កំហិតក្រោយបំផុត, ខសន្យាជាដាច់ខាតចុងក្រោយបង្អស់, សេចក្ដីស្នើយ៉ាងច្បាស់លាស់ និងយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់ក្រោយបំផុតរបស់រដ្ឋណាមួយ ដែលផ្ញើដាក់កំហិតដល់រដ្ឋមួយទៀតថា បើមិនយល់ព្រមទទួលតាមសេចក្ដីស្នើរបស់ខ្លួនទេ ខ្លួននឹងធ្វើយ៉ាងនេះឬយ៉ាងនោះ ឬក៏អាចនឹងបណ្ដា

ឱសានវាទ នាម

[អោ-សា-ណៈ-វាត] aosanveat

ពាក្យសម្ដីក្រោយបង្អស់; ការដាក់កំហិតក្រោយបំផុត, ខសន្យាជាដាច់ខាតចុងក្រោយបង្អស់, សេចក្ដីស្នើយ៉ាងច្បាស់លាស់ និងយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់ក្រោយបំផុតរបស់រដ្ឋណាមួយ ដែលផ្ញើដាក់កំហិតដល់រដ្ឋមួយទៀតថា បើមិនយល់ព្រមទទួលតាមសេចក្ដីស្នើរបស់ខ្លួនទេ ខ្លួននឹងធ្វើយ៉ាងនេះឬយ៉ាងនោះ ឬក៏អាចនឹងបណ្ដា

ឱសាហ៍

(ម.ព. ឧស្សាហៈ)។

ឱសាហ៍ កិរិយាសព្ទ

[អោ-សា] aosah

(ម.ព. ឧស្សាហៈ)។

ឱស្ឋ

លាន់មាត់។

ឱស្ឋ នាម

[អោស] aosthor

(រ.ស.) រឹមបបូរមាត់, បបូរមាត់, មាត់ :

ឱស្ឋ នាម

[នួន-ព្រះ-អោស] aosthor

ក្រមួនមាត់។

ឱស្ឋ នាម

[មួយ-ព្រះ-អោស] aosthor

មួយម៉ាត់។

ឱស្ឋ នាម

[លាន់-ព្រះ-អោស] aosthor

លាន់មាត់។

ឱស្រព

ល្បែងរបាំ, របាំយ៉ាងតូច។

ឱស្រព នាម

[អោ-ស្រប់] osrap

ល្បែងរបាំ, របាំយ៉ាងតូច។